شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٩٦
ايراد وارد بر نظريهء چهارم
ايراد وارد بر نظريهء چهارم
ايراد وارد بر نظريهء چهارم
اين ايراد همانند ايرادى است كه به عنوان اشكال قابل جواب براى نظريه محقّق عراقى مطرح شد ؛ با اين تفاوت كه جوابى براى اين ايراد به نظر نمىرسد .
با اندكى تأمّل در اين نظريه در مىيابيم ، يكى از مقدّمات اصلى اين نظريه كه سبب تفاوت آن با نظريهء دوم نيز شده است ، عدم توجّه انسان به مغايرتى است كه ميان ما بإزاءهاى مفهوم طبيعت مورد شوق و ما بإزاءهاى مفهوم وجود ، حاصل است . بعد از توجّه به اين نكته ، اشكال روشنى به ذهن مىآيد و آن اشكال اين است كه اگر شخصى توجّه و التفات كامل به مغايرت ما بإزاءهاى مفهوم طبيعت و مفهوم وجود داشته باشد ، شوق او به چه چيز تعلّق مىگيرد ؟ به بيان ديگر ، اين نظريه تنها توجيه‌كنندهء شوق انسان‌هايى است كه از مغايرت ما بإزاءهاى مفهوم طبيعت و مفهوم وجود غافل‌اند ، نه شوق فيلسوفى كه التفات كامل به اين مغايرت دارد .
روشن است كه اين ايراد همانند اصل نظريه ، بر پذيرش نظريهء اصالت وجود - كه مشهور دانش‌مندان اسلامى نيز آن را پذيرفته‌اند - مبتنى است .
چنان‌كه گفتيم اين ايراد همانند اشكالى است كه در ارتباط با نظريهء محقّق عراقى مطرح و پاسخ آن داده شد . بنا بر اين ، تماميت ايراد مبتنى بر آن است كه جواب ياد شده ، براى آن قابل طرح نباشد . براى اثبات اين مطلب ناگزيريم كه اشكال نظريهء محقّق عراقى و پاسخ آن را دوباره - به طور خلاصه - مطرح كنيم .
اشكال نظريهء محقّق عراقى : پس از آن كه انسان با نظر ثانوى به طبيعتى - كه به صورت مرآتى و فنايى لحاظ شده است - نظر مىكند ، به وجدان در مىيابد كه اين طبيعت ذهنى ، غير از مصداق خارجى آن بوده و فاقد هر گونه مصلحت و فايده‌اى است . بنا بر اين ، در نفس انسانى كه به طبيعت ذهنى با اين نظر ثانوى نگاه كرده است و به اين مغايرت التفات دارد ، نبايد شوقى نسبت به اين طبيعت ذهنى ايجاد شود .