شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٤٢
مناقشهء حضرت امام به تعريف مرحوم آخوند از عام
وجود و عدم ، به حمل اوّلى در رابطه با ماهيت نقشى ندارد . يعنى وقتى ماهيت انسان را معنا مىكنيد ، كلمهء وجود را در رابطه با ماهيت انسان نمىآوريد . نمىگوييد :
« الحيوان الناطق الموجود » . به همينگونه كلمهء معدوم را نيز نمىآوريم . بنا بر اين ، ماهيت انسان به لحاظ حمل اوّلى ذاتى ، عبارت از جنس و فصل هستند كه همان حيوان ناطق است .
مناقشهء حضرت امام به تعريف مرحوم آخوند از عام
مناقشهء حضرت امام به تعريف مرحوم آخوند از عام
مرحوم آخوند در تعريف عام به نكتهاى اشاره مىفرمايند كه تعريف مشهورى است و حضرت امام آن را خالى از اشكال نمىداند . مرحوم آخوند در بيان عام مىفرمايد : « ما دلّ على شمول مفهومٍ بجميع ما يصح أن ينطبق عليه ؛ « 1 » آن چه دلالت بر شموليت مفهومى مىكند براى هر چيزى كه صلاحيت انطباق بر آن را داشته باشد » .
حضرت امام در همين رابطه چنين مىفرمايد :
إنّ العموم و الشمول ، إنّما يستفاد من دوالّ آخر ؛ مثل الكلّ ، و الجميع ، و الجمع المحلّى ممّا وضعت للكثرات . أو تستفاد الكثرة منه بجهةٍ اخرى . فإذا اضيفت هذه المذكورات إلى الطبايع ، تستفاد كثرتها بتعدّد الدالّ و المدلول .
فقوله : « كلّ إنسان حيوان » يدلّ على انّ كلّ مصداق من الانسانِ حيوانٌ ، لكن الانسان لا يدلّ إلّاعلى نفس الطبيعة من غير أن يكون لفظُهُ حاكياً عن الافراد ، و الطبيعةُ المحكيّة به مرآةٌ لها . و كلمة « كلّ » تدلّ على الكثرة ، و إضافتها إلى الإنسان ، تدلّ على أنّ الكثرة كثرة الإنسان ، و هى الأفراد بالحمل الشائع . « 2 »
شمول و عموم از دوال ديگرى استفاده مىشود . مانند كلّ ، جميع يا جمع محلّى به « ال » كه براى كثرت وضع شدهاند . يا اين كه كثرت استفاده مىشود از يك دالى با جهت دلالتى ديگرى ، مانند نكره در سياق نفى . پس اگر اين
( 1 ) . كفاية الأصول ، ج 1 ، ص 332 . ( 2 ) . مناهج الوصول الى علم الأصول ، ج 2 ، ص 230 .