شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٥٠
2 . نگاهى به تأليفات و شيوه تدريس و تأليف آخوند خراسانى
و حاشيهء قسمت استصحاب ، محرّم 1294 ق ، « 1 » و تعادل و تراجيح ، سال 1291 ق است . « 2 »
مؤلّف ، در برخى كتاب‌هاى ديگرش ، اشاراتى بدين حاشيه دارد ، مثلًا در كفاية الأصول مىنويسد :
و ما ذكرنا فى الحاشية فى وجه . . . لايخلو من تكلّف بل تعسّف . . . . « 3 »
در حاشيهء مكاسب مىگويد :
. . . كما استظهرناه فى البحث و فيما علّقناه على البرائه . . . . « 4 »
در فوائد الأصول آمده است :
وقد فصّلنا القول فيه فى التعليقة الجديدة فيما علّقناه على مباحث العلم الاجمالى . « 5 »
. . . وقد بسطنا الكلام فى إثباتها . . . فيما علّقناه جديداً على مباحث القطع والظن من رسائل شيخنا العلّامه - اعلى اللَّه مقامه . « 6 »
. . . وقد فصّلنا الكلام فى النقض والإبرام التعليقة الجديدة . . . و من أراد التفصيل فليراجعها . « 7 »
علامه سيّد محسن امين در بارهء اين حاشيه مىنويسد :
عكف الطلاب على دراستها سنين متعدّدة الى حين ظهور الكفايه ، ألّفها سنة 1291 ق . « 8 »
( 1 ) . فهرست كتاب‌خانهء مركزى دانشگاه تهران ، ص 1346 . ( 2 ) . حاشيهء رسائل ، ص 110 ، 170 ، 283 . در كتاب مرگى در نور ، ص 217 ، تاريخ فراغت از حاشيهء مبحث قطع ، سال 1315 ، قمرى ذكر شده ، كه قطعاً و جزماً اشتباه است ؛ زيرا اين تاريخ ، سال اتمام كتابت اين مبحث به دست ناسخ است و نه اتمام تأليف . علاوه بر شواهدى كه مجال ذكرشان نيست ، مراجعه به صفحهء آخر حاشيهء قطع رسائل - البته هر سه نوع چاپ اين حاشيه - به خوبى مدّعاى ما را ثابت مىكند . ( 3 ) . كفاية الأصول ، ج 2 ، ص 23 و 24 . ( 4 ) . حاشيهء مكاسب ، ص 183 . ( 5 ) . فوائد الأصول ، ص 135 . ( 6 ) . همان ، ص 81 . اين عبارت نيز ، شاهدى است بر آن چه در پانوشت شمارهء ده ذكر شد . ( 7 ) . همان ، ص 82 . ( 8 ) . أعيان الشيعة ، ج 9 ، ص 6 . چنان كه گفته شد ، 1291 ق ، تاريخ فراغت از تعادل و تراجيح آن است نه همه كتاب ؛ زيرا اتمام مبحث ظن ، شوّال 1302 است .