شناختنامه آخوند خراسانى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٤٥

1 . ضرورت و اهميت تصحيح متون

نكته‌اى كه بايد اين جا روى آن تأكيد كرد و انگشت گذارد ، اين كه تحقيق و تصحيح متون ، دو شرط اساسى و مهم دارد :

1 . خبرويت و تخصّص در علمى كه كتاب مربوط به آن است .

2 . آشنايى كامل با فنّ تصحيح و چگونگىهاى آن ، با همهء ويژگىها و نكته‌هاى ريز و درشتى كه رعايت آنها لازم است . « 1 »

مرحوم ، استاد جلال الدين همائى ، كه حقاً مردى ذى فنون و جامع ، و در تصحيح متون ، استادى كم نظير بود ، در مختارى نامه سخنى دارد بس نغز و جالب ، كه نقل آن در اين جا بسيار مناسب است :

. . . تصحيح ، غير از مقابله كردن نسخ است ، توضيح آن كه . . . چند نسخهء مختلف را از يك كتاب با هم مقابله كردن و نسخه بدل‌ها را با رموز و علامات نسخ ، بدون تعيين راجح و مرجوح و صحيح و غلط ، در حواشى ثبت كردن ، كارى جز اين نيست كه چند نسخه را كه در دست كسى جمع شده باشد ، ديگران هم ببينند ، يا در حكم اين است كه كاتب نسختى ، موارد حيرت و ترديد خود را عيناً تحويل خواننده بدهد تا هر كدام را كه خود خواننده ، صحيح دانست ، اختيار كند .

من ، هر وقت اين قبيل نسخه‌بدل نويسىها را مىبينم ، به ياد قصهء مثنوى مولوى در بارهء آن « مرد دو مو » مىافتم كه عروسِ نو گزيده بود و پيش سلمانى رفت كه موهاى سفيد او را از سياه جدا كند . سلمانى همهء ريش او را يك جا بريد ، پيش او گذاشت كه من فرصت اين كار ندارم ، خودت موهاى سفيد و سياه را از هم جدا كن .

آن يكى مرد دو مو آمد شتاب * پيش يك آيينه‌دار مستطاب

( 1 ) . براى آگاهى از اين امور و نيز آشنائى با منابعى كه در اين باره تدوين شده ر . ك : مجلّهء حوزه ، ش 3 و 4 ( اسفند 62 و اردىبهشت 63 ) ، مقالهء « روش تصحيح انتقادى و نشر متون اسلامى » ؛ منهج تحقيق المخطوطات ، اسد مولوى ، قم : مؤسّسة آل البيت ، 1408 ق .