گنجينه بهارستان ( مجموعه 17 رساله در علوم قرآن وروايى ) ( فارسى ) — الصفحة ١٤٢

باب نهم در فرق ميان ضاد و ظاء

دويم : لظلوا من بعده يكفرون در روم « 1 » .

سيم : ظل وجهه مسودا در نحل « 2 » و زخرف « 3 » .

چهارم : ظلت عليه عاكفا در طه « 4 » .

پنجم : فظلت أعناقهم لها خاضعين « 5 » .

ششم : فنظل لها عاكفين هر دو در شعرا « 6 » .

هفتم : فيظللن رواكد « 7 » در حم عسق .

هشتم : فظلتم تفكهون « 8 » در واقعه .

آنچه در قرآن مجيد واقع است همين است و استيفاى امثله نموديم در اين باب جهت توضيح ، چون متصرّفات او مشتبه‌اند ، خصوصا كسى را كه علم صرف نداند . و ما عداى اينها به ضاد است ، مثلا : « فقد ضلّ » يعنى به تحقيق گمراه شد ، « و أضلّ » گمراه گردانيد .

« يضلّ » بفتح ياء ، گمراه مىشود ، و به ضمّ ياء ، گمراه مىكند و مىگرداند . « ضلّوا و أضلّوا » گمراه گشتند و كردند . « ضلال و ضلالة » هر دو به معنى گمراهى و متصرّفات وى ، و هر چه از اين قبيل است و به حسب معنى نزديك باشد . مثل « ضلال » در قوله تعالى :

فى ضلال و سعر « 9 » به معنى هلاك است . ضل سعيهم « 10 » يعنى باطل و ضايع گشت سعى ايشان . « و أضلّ أعمالهم » باطل و ضايع گردانيد عملهاى ايشان را ، چون آن سعى و عمل از براى خداى - عزّ و جلّ - نبود . ضل من تدعون « 11 » يعنى نايافت شد . و وجدك ضالا « 12 » يعنى متحيّرا ، از حيرت ، سرگردانى است . قالوا ضلوا عنا « 13 » يعنى غايب گشتند از ما . لا يضل ربى « 14 » غايب نمىشود و همچنين .

بيست و دويم : ظعن ، مرادف رحيل ، يعنى كوچ كردن ضدّ اقامت به معنى درنگ ، و از اين باب يك حرف فقط در جميع قرآن است : يوم ظعنكم و يوم إقامتكم در نحل « 15 » . و

( 1 ) آيه 51 . ( 2 ) آيهء 58 . ( 3 ) آيهء 17 . ( 4 ) آيه 97 . ( 5 ) شعراء / 4 . ( 6 ) آيهء 71 . ( 7 ) شورى / 33 . ( 8 ) آيهء 65 . ( 9 ) قمر / 47 . ( 10 ) كهف / 104 . ( 11 ) اسراء / 67 . ( 12 ) ضحى / 7 . ( 13 ) اعراف / 37 . ( 14 ) طه / 52 . ( 15 ) آيهء 80 .