گنجينه بهارستان ( مجموعه 17 رساله در علوم قرآن وروايى ) ( فارسى ) — الصفحة ١٤٠

باب نهم در فرق ميان ضاد و ظاء

معلوم و مجهول ، و چند جا واقع است . اوّل لا يخفف عنهم العذاب و لا هم ينظرون در بقره « 1 » .

يازدهم : حفظ ، يادداشتن ، ضدّ نسيان كه موجب فراموشى است . [ و از اين كلمه چند جا ] منزل است جاى اوّل حافظوا على الصلوات و الصلاة الوسطى در بقره « 2 » .

دوازدهم : عظم ، به معنى استخوان ، جمع وى عظام است : استخوانها ، و از اين چند عدد آمده است . اوّل إلى العظام كيف ننشزها در بقره « 3 » .

سيزدهم : كظم ، فرو نشاندن قهر است .

چهاردهم : غيظ ، يعنى قهر . قوله تعالى : و الكاظمين الغيظ در آل عمران « 4 » است . از لفظ اوّل ، اوّل كلمه در [ آل عمران ] است و باقى معدود چند است . و از لفظ ثانى اوّل مواضع من الغيظ ، موتوا بغيظكم هم در اين سوره « 5 » . و از اين لفظ ثانى چند جا هست . امّا دو كلمه از اين مستثنى است : قوله تعالى : و غيض الماء در هود « 6 » ، و ما تغيض الأرحام در رعد « 7 » ، تصريح نمودند آنكه هر دو از « غيض » به ضاد به معنى نقصان است . اكنون « و غيض الماء » يعنى آب كم شد و در زمين فرو رفت ، و « ما تغيض الأرحام » يعنى آنچه كمى كند ارحام ، به قرينهء « و ما تزداد » . و به اين اشارت نمود شيخ جزرى كه « و الغيظ لا الرّعد و هود قاصره » .

پانزدهم : فظّ ، از فظاظة به معنى جلافة ، ضدّ ملايمت .

شانزدهم : غلظت و غلاظت ، به معنى شدّت ، ضدّ مهربانى است . قوله تعالى در آل عمران و خطاب به پيغامبر است صلى اللّه عليه و آله : و لو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك « 8 » يعنى اگر جلف سنگدل مىبودى همه از گرد و كنار تو متفرّق شدندى و از هم پاشيدندى . و از لفظ اوّل همين كلمه منزل است . و از لفظ ثانى چند جا هست . اوّل « غليظ القلب » كه در آيهء كريمه است . و « لانفضّوا » به ضاد ، انفضاض ضدّ اجتماع است .

هفدهم : حظّ ، مرادف نصيب ، به معنى بخشش است . و از اين چند كلمه معدود است :

( 1 ) آيهء 162 . ( 2 ) آيهء 238 . ( 3 ) آيهء 259 . ( 4 ) آيهء 134 . ( 5 ) آيهء 119 . ( 6 ) آيهء 44 . ( 7 ) آيهء 8 . ( 8 ) آيهء 195 .