گنجينه بهارستان ( مجموعه 17 رساله در علوم قرآن وروايى ) ( فارسى ) — الصفحة ١٣٨

باب نهم در فرق ميان ضاد و ظاء

و ظا چون مضبوط و مشخص شود ، ما عداى او هميشه ضاد است . و آنچه در قرآن مجيد - شرّفه اللّه و عظّمه - از ظاآت آمده در سى عدد باب محصور است . به ترتيب مذكور مىشود آنچنان كه در كتاب عزيز است به حسب سور و آيات ، من أوّله إلى آخره ، بىتقديم و تأخير مرتّب است :

اوّل : عظمت ، به معنى بزرگى ، مثلا : « العلىّ العظيم » و از اين باب بسيار است . اوّل جاى كه واقع شد و لهم عذاب عظيم در سورهء بقره « 1 » .

دويم : ظلمة ، به معنى تاريكى ، و از اين هم بسيار است . حرف اوّل و تركهم فى ظلمات لا يبصرون در بقره « 2 » .

سيّم : ظلم ، به معنى جور و تعدّى ضدّ عدل و انصاف است ، و از اين نيز بسيار آمده .

موضع اوّل فتكونا من الظالمين در بقره « 3 » .

چهارم : ظنّ ، يعنى گمان ، و متصرّفات اين متعدّد واقع است . اوّل موضع الذين يظنون أنهم ملاقوا ربهم در بقره « 4 » و كلمهء بضنين « 5 » مذكور شد كه به ضاد و ظا خواندند . اكنون به ظا از اين باب است يعنى گمان بر ، و به ضاد يعنى بخيل ، هر دو بر وزن فعيل به معنى فاعل است .

پنجم : نظر ، به معنى ديدن ، و متصرّفات اين هم بسيار است . اوّل حرف و أنتم تنظرون در بقره « 6 » . و امّا سه حرف از اين باب مستثنى است : « ناضرة » اوّلى در قوله - عزّ و جلّ - : وجوه يومئذ ناضرة ، إلى ربها ناظرة در سورهء قيامت « 7 » ، و ناظرهء ثانيه از اين باب است ، و لقيهم نضرة و سرورا در هل أتى « 8 » تعرف فى وجوههم نضرة النعيم در مطفّفين « 9 » ، اين هر سه از نضارت به ضاد است ، به معنى خوبى و تازه‌رويى .

ششم : ظلّ ، بكسر ظا به معنى سايه ، و از اين باب چند جا هست . اوّل و ظلنا « 10 » عليكم الغمام در بقره « 11 » ، يعنى او را بر شما سايه كرديم ، در قصّهء قوم موسى . و « ظليلا »

( 1 ) آيهء 7 . ( 2 ) آيهء 17 . ( 3 ) آيهء 35 . ( 4 ) آيهء 46 . ( 5 ) تكوير / 24 . ( 6 ) بقره / 50 . ( 7 ) قيامه / 23 . ( 8 ) انسان / 11 . ( 9 ) آيهء 24 . ( 10 ) س : فظللّنا . ( 11 ) آيهء 57 .