كفاية الأصول ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٤٥

تشريح المسائل

ب : گاهى ناشى از اختلاف مواد مشتقات با يكديگر است .

فى المثل :

گاهى تلبس حلولى است مثل تلبس قرطاس به سفيدى كه سبب اطلاق ابيض بر قرطاس مىشود .

گاهى تلبس صدورى است مثل تلبس ذات به ضرب ، كه موجب اطلاق ضارب ، بر زيد مىشود .

گاهى هم تلبس انتزاعى است ، يعنى ذات منشا انتزاع مبدأ مىشود و موجب آن مىشود كه مفهوم مبدأ از ذات اخذ شود . هرچند به حسب وجود در خارج يكى بوده و باهم متحدند ، مثل :

تلبس ذات اقدس انتزاع صرف است و وجودى ندارد بلكه صرف اعتبار است .

به عبارت ديگر : عالم خارج ظرف براى ماهيت اين منتزعات است و نه ظرف وجودشان .

مثل : ابوّت ، نبوّت و اخوّت .

* مراد حضرت آخوند از خارج محمول در اينجا چيست ؟

عارض اعتبارى همچون ابوت ، ملكيت ، زوجيت و اشباه آن مىباشد .

* مراد ايشان از محمول بالضميمه چيست ؟

عارض اصلى ، مثل : بياض ، علم و ضرب و امثال آن است .

* آيا اين معانى براى اين دو اصطلاح با با اصطلاح حكما تطبيق دارد ؟

خير ، هر دو بر خلاف اصطلاح حكما مىباشد .

چرا ؟ زيرا :

1 - خارج محمول در لسان حكما به عرضى گفته مىشود كه از حاقّ ذات انتزاع شده و برآن حمل گردد . مثل : وجود و موجود و يا وحدت و تشخص .

2 - محمول بالضميمه ، همان ذاتى است كه موصوف به عرض اصيل است ، مثل : ابيض و اسود در اجسام و يا عالم در نفوس .

چنان كه حاجى سبزوارى مىفرمايد :

و الخارج المحمول من صميمه * يغاير المحمول بالضميمه

* جمع‌بندى مطلب آخوند چيست ؟

1 - در صدق مشتق ، عنوان قيام معتبر نمىباشد ، بلكه بايد ميان ذات و مبدأ تلبس ، ارتباط و اضافه‌اى باشد ، هرچند نحوهء تلبس به حسب موارد ، مختلف است ، و اين اختلاف :