كفاية الأصول ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٢٣

تشريح المسائل

* اجزاء هريك از اين مركبات چگونه است ؟

اجزاء مركب عقلى جنس و فصل است ، و اجزاء مركب خارجى ماده و صورت است .

* فرق جنس و فصل با ماده و صورت چيست ؟

اينست كه :

1 - جنس و فصل نسبت به يكديگر لا به شرط مىباشند .

يعنى : حيوان لا به شرط از تمام فصول است ، بدين خاطر بر يكديگر قابل حمل بوده و از اين معنا ابائى ندارد .

فى المثل : مىتوان گفت ناطق حيوان است ، و يا حيوان ناطق است .

2 - ماده و صورت نسبت به يكديگر به شرط لا مىباشند ، بدين خاطر بر يكديگر حمل نمىشوند .

* بطور خلاصه بفرماييد ارباب معقول در اين مسئله چه گفته‌اند ؟

گفته‌اند :

اگر اجزاء لا به شرط اخذ شوند ، جنس و فصل هستند و در صورتى كه به شرط لا مورد لحاظ واقع شوند ، ماده و صورت مىباشند ، چنان كه حاجى سبزوارى فرموده :

جنس و فصل لا به شرط حملا * فمادّة و صورة به شرط لا

* صاحب فصول در اين مبحث چه فرموده ؟

فرموده برخى از ارباب معقول پنداشته‌اند كه تفاوت ميان مشتق و مبدأش همان فرقى است كه بين ماهيت لا به شرط و ماهيت به شرط لا مىباشد . بدين خاطر معناى ( ضرب ) :

اگر به شرط لا ملاحظه شود ، مدلول لفظ ( ضرب ) بوده و حملش بر ذات ممتنع است .

و اگر لا به شرط لحاظ شود ، مدلول لفظ ( ضارب ) ، مىشود و حملش بر ذات صحيح است .

پس : ايشان فرق ميان عرض و عرضى را مثل فرق ميان هيولى و جنس و يا ميان صورت و فصل قرار داده‌اند ، و به عبارت ديگر : تقديرى و اعتبارى دانسته‌اند .

- اين از نظر صاحب فصول درست نيست .

سپس مىفرمايد :

اخذ عرض بطور لا به شرط مصحح حمل آن بر موضوع نمىباشد ، فلذا حمل عمل و حركت بر موضوع ممتنع است .

فى المثل : نمىتوان گفت زيد علم و زيد حركة ، كه قضاياى حمليّهء باطلى هستند .