كفاية الأصول ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥١٩

تشريح المسائل

و وصف عنوانى شجريت مىسازد و مىگويد :

الحجر ، شىء له الحجرية . و الشجر شىء له الشجرية . لكن مفهوم ( شىء ) در معناى حجر اخذ نشده است ، چرا ؟

زيرا : شما با شنيدن كلمهء ( حجر ) به ( شىء ) انتقال پيدا نمىكنيد .

بنابراين :

حجر و شجر با اينكه داراى مفهوم بسيط هستند ، با تعمّل عقلى تركّب پيدا مىكنند ، لكن اين تركّب منافاتى با بساطت آن‌ها ندارد . و لذا مراد از بساطت اينست كه :

از شنيدن لفظ ، تنها يك معنا در ذهن ، تصور مىشود و نه دو معنا .

* پس مراد از « و إلى ذلك يرجع الإجمال و التفصيل الفارقان . . . الخ » چيست ؟

اينست كه : اجمال و تفصيل فارق ميان حد و محدود يعنى معرّف و معرّف ، گواه ديگريست بر بساطت مشتق .

فى المثل : آيا با شنيدن لفظ ( انسان ) كه نوع مركب از جنس فصل است ، معناى مركبى به ذهن شما خطور مىكند ؟

قطعا خير ، چرا كه انسان داراى معناى بسيطى است كه با شنيدن آن ديگر جنس و فصل در ذهن من و شما تصوّر نمىشود . چرا كه به دارالتجزيهء عقل نرفته است .

به عبارت ديگر :

فهم عرفى و ادراك معناى انسان و يا هر لفظ مشتقى در ذهن ، امرى است و تجزيه و تحليل و عمليات عقلى منطقى امر ديگرى است .

اما بحث ما در اينجا روى فهم عرفى است و نه عمليات منطقى توسط عقل .

فى المثل :

اگر كسى به شما بگويد : جاءنى انسان ، آيا حيوان و ناطق در ذهن شما مىآيد ، قطعا خير . تنها معناى بسيط ( انسان ) به ذهن مىآيد .

اما : اگر همين معناى بسيط را به عمد و اراده به دارالتجزيهء عقلى ارائه كنيم ، عقل براى آن جنس و فصلى درست مىكند ، يكى را ما به الاشتراك قرار مىدهد ، يكى را هم ما به الامتياز مىسازد . لكن در عين حال اين تجزيه و تحليل صدمه‌اى به بساطت مفهوم انسان نمىزند ، چرا كه بحث لفظى بوده و نه ماهوى .