كفاية الأصول ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٠٤

تشريح المسائل

انقلاب ممكنه به ضروريه نباشد . چرا ؟

زيرا : در قضيه ( الانسان ضاحك ) و ( الانسان كاتب ) و امثال آن مصداق شىء ، بدون قيد ، محمول قضيه نمىباشد ، بلكه مقيّد ، محمول است در صورتى كه مقيّد محمول است :

اگر قضيه بخواهد ضروريّه باشد ، بايد آن قيد هم ضرورى باشد و چنانچه قيد و وصف ( يعنى :

ضحك و كتابت ) ضرورى نباشد ، سبب نمىشود كه محمول مقيّد ، ضرورى باشد .

يعنى :

محمولى كه مقيد است به قيد غير ضرورى ، آن امكانى را كه داشت ، پس از اخذ مصداق شىء در مفهوم مشتق ، باز هم قضيّه ممكنه است .

پس :

جهت و مادهء قضيهء ( الانسان ضاحك ) و ( الانسان انسان له الضحك ) ، ممكنه است و نه ضروريّه .

نكته : جناب آخوند ( ره ) در اينجا ( يمكن ان يقال انّ عدم و . . . ) مقدارى كلام صاحب فصول را مخدوش نموده است .

به عبارت ديگر :

منظور صاحب فصول در اشكالش به محقق شريف چيزى نيست كه جناب آخوند از كلام ايشان برداشت نموده است ، بلكه مطلب ديگرى است .

* منشا اشتباه حضرت آخوند در اينجا چه بوده است ؟

قبل از پرداخت به پاسخ سؤال به متن ذيل از صاحب فصول دقت كنيد :

مثلا :

لا يصدق زيد كاتب بالضرورة ، لكن يصدق ( زيد الكاتب بالفعل او بالقوّة بالضرورة ) و لا يذهب عليك انّه يمكن التّمسّك بالبيان المذكور على ابطال . . . الخ . ( ر ، ك ، فصول 63 )

حال :

مثالى در كلام صاحب فصول وجود دارد كه اگر توجه كنيد ( زيد ) در اين مثال فاقد خبر است ، و اين اشتباه ناسخ كتاب بوده كه ( زيد ) ، دوم را كه خبر اين مبتداست به حساب اينكه زائد است حذف كرده و يا اينكه از قلم انداخته است ، و حال آنكه اين بحث بر اين خبر ( زيد ) استوار است .

در نتيجه : جناب آخوند اين‌گونه تصوّر فرموده كه خبر اين مبتداى بدون خبر ، فلان شىء است و لذا عبارت صاحب فصول را به طرز خاصّى معنا كرده است .