كفاية الأصول ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٩٧

تشريح المسائل

يعنى : انسان را محمول قرار داده و قيد ( له الضّحك ) را خارج از دايره محمول دانستيم ، قضيّهء مزبور به ( الانسان انسان ) منقلب مىشود .

چرا ؟

زيرا : موضوع در قضيهء مزبور ، عين محمول است و شىء بر خودش حمل شده است .

در چنين فرضى ، حق با محقق شريف است .

* آيا فرض مزبور با واقعيت تطبيق مىكند تا حق با شريف باشد ؟

خير ، بيان مزبور ، صرف فرض است و با واقعيت تطبيق ندارد چنان كه در مقدمه توضيح داديم .

* مراد از « و ان كان المقيّد بما هو مقيّد على ان يكون القيد داخلا . . . » چيست ؟

اين همان فرض و يا معنايى است كه به نظر آخوند با واقعيت تطبيق مىكند و لذا مىفرمايد :

اگر هم ذات محمول و هم قيد بر محمول ، بر موضوع حمل شود ، مثل : زيد شاعر كاتب له موضوع داراى دو محمول است .

حال : در ما نحن فيه نيز معناى ( ضاحك ) مىشود : انسان له الضّحك يعنى : محمول ، مركّب است .

لذا : محمول قضيه داراى دو حيثيت و يا دو جهت است .

1 - جهت انسانيت ، 2 - جهت ضحك .

به عبارت ديگر ما دو قضيهء حمليه داريم : الف : الانسان انسان ، ب : الانسان له الضّحك .

حاصل مطلب اينكه :

- ماده و جهت اين دو قضيه باهم متفاوت است .

- مادهء قضيه انسان ؟ ؟ ؟ است .

- مادهء قضيهء الانسان له الضّحك ، امكان خاصّ است .

پس : قضيهء ( الانسان ضاحك ) ، به اعتبار وجود و محمول ، داراى دو جهت و دو مادهء مختلف است .

* با توجه به فرض مزبور آيا كلام محقق شريف صحيح است يا نه ؟

با اندكى تغيير در بيان ايشان ، نظر ايشان خالى از اشكال خواهد بود بدين صورت كه :

اگر ايشان مىفرمود : ماده قضيهء ( الانسان ضاحك ) ، منطقا امكان است نه ضرورت ، لكن اگر مصداق شىء و ذات ، در معناى مشتق ، اخذ شود ، مستلزم اينست كه :