كفاية الأصول ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٨٦

تشريح المسائل

3 - با توجه به مطالب بند دو ، عرضى ، قسيم و در برابر ذاتى است و قسيم يك شىء نمىتواند قسم آن شىء و يا به عبارت ديگر جزء آن شىء باشد .

4 - عرضى بيرون از ذات و فصل داخل در ذات .

5 - ذاتى رتبة قبل از عرضى است و لذا عرضى نمىتواند مقوّم ذاتى باشد .

حال :

اگر اين معناى عرضى يعنى مفهوم ( شىء ) در معناى ناطق كه فصل و ذاتى ماهيت است أخذ ( و داخل ) شود ، مستلزم اينست كه ذاتى متقوّم به عرضى باشد و هذا محال .

و اگر مرادتان از ( شىء ) مصداق شىء باشد و به عبارت ديگر : مصداق شىء را در معناى مشتق بياوريد ، تالى فاسدش اينست كه : قضيهء ممكنهء خاصّه به قضيهء ضروريه ، انقلاب پيدا كند .

به عبارت ديگر :

كلمهء ( ضاحك ) در قضيهء ممكنهء خاصه ( الانسان ضاحك ) مشتق است ، و چنانچه مصداق شىء در معناى آن مأخوذ باشد ، تحليل و معناى قضيه مذكور چنين است :

الانسان ، انسان له الضّحك ، و اين يك قضيهء ضروريه است و نه ممكنه .

چرا ؟ زيرا :

اگر مقصود از ( ضاحك ) در قضيهء ، الانسان ضاحك بالامكان الخاص ، شىء له الضّحك باشد و مراد از شىء هم مصداق ، روشن است كه مصداق شىء خود انسان است .

يعنى : انسان با ضاحك عين هم‌اند . و از باب اينكه اثبات شىء لنفسه امر ضرورى و قطعى است ، جهت در قضيهء الانسان ضاحك هم ضرورتى است و نه امكان خاص . و حال آنكه مفروض ، امكان خاص بود .

* حاصل و ملخّص اشكال محقق شريف از زبان بعض الاعاظم چيست ؟

اينست كه : اگر در معناى مشتق ( مثلا ضاحك ) ، مصداق شىء را اخذ كنيد تالى فاسدش اينست كه :

قضيهء ممكنهء خاصّه به ضروريّه ، انقلاب پيدا كند .

يعنى : قضيه‌اى كه ماده‌اش امكان خاص و در نقطهء مقابل ضرورت قرار داشت به يك قضيهء ضروريه ( يعنى از جانب وجود ) منقلب شود و اختلاف زيادى ميان اين دو قضيه پيدا شود .

در نتيجه :

معناى مشتق : بسيط است ، نه مركب ، و هيچ‌يك از مفهوم شىء و مصداق آن نمىتوانند در