كفاية الأصول ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٤١

تشريح المسائل

كاملا در هريك ضد ديگرى است .

و لذا : تقرير برهان تضاد يك برهان اقناعى براى قائلين به اشتراط بقاء مبدأ در صدق مشتق است .

و لذا : اين برهان براى كسانى كه مشتق را در اعم از متلبس حقيقت مىدانند ، غير قابل قبول است .

زيرا از نظر ايشان :

1 - معناى ( قائم ) ، ذات لا به شرط است ، چه واجد قيام باشد و چه فاقد آن .

2 - معناى ( قاعد ) نيز ، ذات لا به شرط است چه واجد قعود باشد و چه فاقد آن .

3 - از طرفى ذوات و ماهيات لا به شرط هيچ‌گونه تضاد و تنافى باهم ندارند .

در نتيجه : قائم هيچ‌گونه تضاد و تنافى با قائم ندارد .

به عبارت ديگر :

1 - متضاد بودن صفات مذكور بر مبناى قول به اشتراط ، بقاء مبدأ در صدق مشتق است .

پس نمىتوان گفت : زيد قائم و قاعد الآن ، چرا كه قابل جمع نيستند .

2 - بر مبناى قول به عدم اشتراط بقاء مبدأ در صدق مشتق ، تضادى ميان صفات مذكور نيست تا اينكه جمعشان ممكن نباشد ، بلكه متخالفان بوده و قابل جمع هستند .

و لذا : به لحاظ حال اسناد و نسبت مىتوان گفت : زيد قائم و قاعد .

خلاصه از قول به تضاد ، حقيقت بودن مشتق در خصوص ما تلبس را مىفهميم و از قول به عدم تضاد حقيقت بودن را در اعم از ما تلبس و منقضى عنه التلبس را .

* حاصل و خلاصهء دليل سوم چه بود ؟

1 - ميان ( قائم ) و ( قاعد ) ، از نظر ارتكاز عرفى تضاد هست .

2 - از تضاد مذكور كشف مىكنيم كه مشتق ، حقيقت در خصوص ما تلبس است .

* حاصل اشكال جناب رشتى چه بود ؟

1 - تضاد ميان ( قائم ) و ( قاعد ) بنا بر وضع مشتق براى ( من تلبس بالفعل ) است .

2 - بنا بر وضع مشتق للاعم ، تضادى ميان ( قائم ) و ( قاعد ) نيست .

در نتيجه : تضاد بنا بر قول ( من تلبس بالفعل ) است و نه شاهد و دليل برآن .

* به نظر شما جناب رشتى چه مىخواهد بگويد ؟

در حقيقت مىخواهد بگويد :