كفاية الأصول ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٥٢

تشريح المسائل

1 - جرى بر ذات داشته باشد ، يعنى : آن ويژگى كه در ذات وجود دارد ( مثل : علم و . . . به عنوان مبدأ ) از ذات انتزاع شده و بر خود ذات قابل حمل باشد .

2 - ميان ذات و مشتق ( وصف عنوانى ) ، نوعى از اتحاد ، يعنى : هو هويت و اين‌همانى وجود داشته باشد .

* مگر جملات و مركباتى وجود دارد كه در آن‌ها جرى و حمل و اين‌همانى وجود نداشته باشد ؟

بله ، فى المثل :

در عبارت‌هايى مثل : ضرب زيد و زيد ضرب ، كه اسناد و نسبت هم وجود دارد ، و لكن جرى و حمل و اين‌همانى وجود ندارد .

يعنى : نمىتوان گفت : ضرب همان زيد است و يا زيد همان ضرب است ، زيراكه حمليه نيستند .

بنابراين :

در مشتق اصولى ، صرف اسناد و نسبت كافى نبوده بايد ميان ذات و وصف ، موضوع و محمول و يا مسند اليه و مسند اتحاد باشد .

* اتحاد بر چند نوع است ؟

بر چهار نوع است : 1 - حلولى ، 2 - انتزاعى ، 3 - اعتبارى ، 4 - صدورى و ايجادى .

- در اتحاد حلولى ، مشتق ، حال در ذات و ذات محل آن است ، مثل : اين جسم سياه است .

- در اتحاد انتزاعى ، منشا انتزاع در خارج است ، مثل : السماء فوق و الارض تحت .

- اتحاد اعتبارى ، صرفا در عالم فرض و اعتبار و جعل وجود دارد ، مثل : ملكيّت و زوجيّت .

- در اتحاد صدورى و يا ايجادى ، مشتق از ذات صادر مىشود ، و ذات ايجادكنندهء آن وصف است ، مثل : زيد ضارب و يا زيد آكل .

تذكر :

همان‌طور كه مراد از ( مشتق ) در اينجا ، معناى وسيع آن نمىباشد تا شامل مصادر ثلاثى مزيد هم بشود بلكه مراد خصوص ذواتى است كه متصف به مبدأ و مصدر باشند .

همين‌طور هم ميان انحاء اتّصاف اين ذوات متصف فرقى نيست چه اين اتصاف به نحو حلول باشد مثل لفظ ( مريض ) كه ( مرض ) حالّ در ذات است و يا به نحو انتزاع باشد ، مثل ( مالك ) ، كه از علاقهء ميان شخص و ملك انتزاع شده است و يا بواسطهء صدور صورت پذيرد مثل ( ضارب ) كه ( ضرب ) از ذات صادر مىشود .