كفاية الأصول ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣١٤

تشريح المسائل

حكمت الهى سازگار نيست .

زيرا خداى تعالى اجمالىگويى نمىكند بلكه هميشه مراد و مقصودش را مشخص و معين مىكند و به عبارت ديگر :

1 - اشتراك بدون قرينه موجب اجمال گرديده و مقصود را نمىفهماند .

2 - اخلال به كلام قبيح است .

3 - قبيح از مولاى حكيم صادر نمىشود .

پس : اشتراك لفظى در قرآن نمىآورد .

* حاصل پاسخ جناب آخوند ( ره ) به تفصيل مزبور چيست ؟

اينست كه :

1 - اگر مشترك لفظى را همراه با قرينهء حاليه استعمال كنيم ديگر لفظ اضافه‌اى وجود ندارد كه سبب تطويل باشد .

گاهى هم مشترك لفظى را همراه با قرينهء لفظيّه‌اى به كار مىبريم كه آن قرينه خود مفهم دو مطلب است :

يكى قرينهء بر اشتراك لفظى مىشود .

يكى اينكه مفهم غرض ديگرى است ، كه اگر چنين لفظى قرينه هم واقع نمىشد بخاطر تفهيم آن غرض ديگر آورده مىشد .

كقوله تعالى : ( عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ ) . و قوله : ( فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً ) .

كه مراد از عين ، به قرينهء ( يشرب ) و ( انفجرت ) ، عين جاريه است . در صورتى كه اين دو براى داعى ديگرى آورده مىشوند .

2 - اما اينكه گفتيد : استعمال مشترك لفظى بدون قرينه ، سبب اجمال‌گويى مىشود و با مقام حكمت سازگار نيست ، سخن درستى نمىباشد چرا كه خداى تعالى در كتاب كريمش فرموده است :

( هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ . . . ) آل عمران / 7 .

اگر اجمال‌گويى با كلام خداوند تناسب نمىداشت خداى حكيم خود متشابهات را در قرآن نمىآورد ، و حال آنكه آورده و استعمال مشترك لفظى آن‌هم بدون قرينه خود يكى از مصاديق متشابهات است .

پس : روشن مىشود كه گاهى غرض متكلم به اجمال‌گويى تعلّق مىگيرد ، لذا منعى براى وجود مشترك لفظى در قرآن وجود ندارد .