كفاية الأصول ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٥٢

تشريح المسائل

مصاديق آن معنا نيز درست باشد .

فى المثل :

1 - اطلاق انسان بر زيد به اين اعتبار است كه او حيوان ناطق است و لذا لفظ انسان بر تمام افراد و مصاديق حيوان ناطق همچون محمد و حسن و حسين و . . . قابل اطلاق مىباشد .

در نتيجه : استعمال لفظ انسان در هريك از افراد و مصاديق حيوان ناطق ، حقيقى است .

2 - و يا اطلاق عالم و يا كاتب بر زيد به اين اعتبار و لحاظ است كه زيد ذاتى است كه علم در او محقق است .

حال : تمام افراد و مصاديق كه معناى مزبور در آنان تحقق دارد مورد اطلاق لفظ عالم قرار مىگيرند . پس : اطلاق لفظ عالم بر چنين افرادى ، حقيقت است .

* عبارة اخراى مطلب مذكور چيست ؟

اينست كه :

گاهى لفظى و يا اسمى بر فردى از افراد يك نوع به خاطر ويژگى و خصوصيتى كه دارد اطلاق مىشود .

فى المثل : عنوان عالم به خاطر وجود مبدأ اشتقاق علم بر زيد اطلاق شده مىگوييم : زيد عالم .

پس از آن متوجه مىشويم كه اطلاق مزبور مخصوص زيد نيست بلكه در هركسى كه مبدأ مزبور وجود داشته باشد اين اطلاق درست است .

در نتيجه : حسن نيز عالم است ، حسين نيز عالم است و هكذا امثالهم .

يعنى : در دايرهء خلقت آدم هر فردى در هر زمانى كه متصف به وصف عالميت شود حقيقتا عنوان عالم بر او صدق مىكند .

حال :

چنين اطلاقى را اطراد استعمال و يا شيوع استعمال لفظ در معنا گويند . چرا كه اختصاص به فردى و يا مقامى ندارد .

پس :

از راه اطراد مذكور حقيقت بودن را كشف كرده مثلا مىگوييم :

عالم براى ( ذات ثبت له العلم ) وضع شده است .

* عدم اطراد يعنى چه ؟

يعنى : اگر اطلاق لفظ بر موضوعى به ملاحظهء معنايى كه دارد نسبت به ساير افراد و مصاديق