كفاية الأصول ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٢٢

تشريح المسائل

وقتى متكلم در مقام اثبات معنايى است و جهت تفهيم آن ، لفظ و كلمه‌اى القاء مىكند ، بايد معنا و مدلول آن لفظ نيز مورد نظر و مراد وى باشد .

اما اين غير از اينست كه بگوييم :

در مقام وضع الفاظ براى معانى ، قيد مراد و مقصود بودن معانى ملاحظه شده و الفاظ را بازاء معانى مراد و مقصود جعل نموده‌اند .

پس : سخن اين دو بزرگوار با سخن ما در اينجا تنافى ندارد ، و لذا اهل فن گفته‌اند :

اخذ به ظواهر كلمات و اسناد معانى مستفاد از ظاهر كلام متكلم در صورتى صحيح است كه احراز شود كه متكلم در مقام افادهء معناست و بدون چنين احرازى ، اخذ به ظاهر و التزام به دلالت لفظ بر معنا غيرممكن است ، اگرچه نفس لفظ و مجرد كلام : دلالت تصوريّه بر معنا داشته باشد ، يعنى : با شنيدن لفظ معناى موضوع له به ذهن خطور كند ، لكن اين مقدار در ظهور لفظ نسبت به معنا كافى نمىباشد و غرض و مقصود متكلم را اثبات نمىكند .

* حاصل و خلاصهء بيان مرحوم آخوند در تفسير شيخ الرئيس و شيخ الطائفه چيست ؟

اينست كه : هر كلامى كه از متكلم صادر مىشود داراى دو دلالت است :

الف : دلالت تصوريّه . ب : دلالت تصديقيّه .

حال :

1 - منظور اين دو محقق از تبعيت دلالت ، تبعيت دلالت تصديقيه از اراده است كه كلامى متين و بدون اشكال است ، لكن ربطى به بحث ما در اينجا ندارد .

2 - منظور مشهور از تبعيت دلالت از وضع ، دلالت تصورى است .

* دلالت تصوريّه يعنى چه ؟

يعنى : اصل تصور معنا و خطور آن در ذهن و يا خطور معنا به قلب به صرف سماع لفظ .

* انسان چگونه و از چه رهگذرهايى مىتواند معنا را تصور كند ؟

1 - گاهى بطور مستقيم معنا را از ذهن مىگذراند و تصور مىكند .

2 - گاهى بواسطهء الفاظى كه در ذهن مىآورد به معنا منتقل مىشود .

3 - گاهى بواسطهء ديدن و خواندن لفظ در كتاب و غير آن به معناى آن منتقل مىشود .

4 - گاهى بواسطهء شنيدن لفظ از لافظ به معنا منتقل مىشود چه اين لافظ داراى قصد باشد و چه داراى قصد نباشد .

* دلالت تصوريّه داراى چه شرايطى است ؟