علوم العربية — الجزء ١، الصفحة ٢٦٤

( تقسيم ششم ) [ فعل يا مثبت است يا منفىّ ]

فعل ماضى براى طلب استعمال شود نه خبر ، مانند " لا عذّبك اللّه :

خدا عذابت نكند " و مثال ماضى مثبت براى طلب " تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَ تَبَّ : نابود باد دو دست ابى لهب و نابود باد ابو لهب - سورة المسد - 111 - آيه 1 " و اين گونه طلب را دعاء ميگويند ، لكن بدون اين دو شرط به ندرت استعمال شده است .

" ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ : نيافريديم آسمانها و زمين را مگر به حقّ و لكن بيشترشان نميدانند - سورة الدّخان - 44 - آيه 39 " مثال ماضى با ما ، و مضارع با لا .

" إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً وَ إِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً لَعَنَهُ اللَّهُ : نميخوانند از غير او مگر ماده‌گانى را و نميخوانند جز شيطان سركشى را خداش لعنت كند - سورة النّساء - 4 - آيه 117 " مثال مضارع با ان نافية .

" وَ ما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ : و منافقان نمىفريبند مگر خودشان را و نمىفهمند - سورة البقرة - 2 - آيه 9 " مثال ما با مضارع .

" وَ لَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ : و منافقان سوگند ياد ميكنند كه ارادة نكرديم مگر نيكى و خدا گواهى دهد كه انان دروغگويانند - سورة التّوبة - 9 - آيه 107 مثال ان با ماضى .

امّا " لم و لمّا " بر سر مضارع ميآيد و سه عمل مىكند : مثبت را منفىّ مىكند ، و مضارع را از جهت زمان ماضى مينمايد ، و حذفى