مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٢

1 . منابع دوران اسلامى و دوران اخير

مىتوانيم حداقل از سه متن مهم نام ببريم كه عبارتند از تاريخ هرات اثر سيف ابن محمد بن يعقوب هروى كه در اوايل سدهء هفتم هجرى نوشته شده است . متن بعدى روضات الجنات نوشتهء مورخ خراسانى معين الدين محمد زامچى اسفزارى است كه در اواخر سده نهم هجرى تحرير شده است . اين كتاب آخرى ، شامل اطلاعات كلى و عمومى دربارهء خراسان و اطلاعات دقيق‌ترى راجع به هرات است 64 . سومين كتاب در تاريخ هرات نوشتهء ابو اسحاق احمد بن يونس البزاز است . شهر مهم ديگر خراسان بيهق بوده كه بجز كتاب تاريخ بيهق ابن فندق ، كتاب ديگرى با همان عنوان دربارهء آن به دست على بن صالح البخارى نوشته شده است . دربارهء شهرهاى سمرقند و بخارا منابع مختلفى وجود دارند ؛ از جمله تاريخ بخاراى ابو عبد اللّه محمد بن سليمان البخارى ( مرده در سال 924 م / 312 ق ) . ابو بكر محمد بن نرشخى ( 978 - 889 م / 368 - 286 ق ) كتابى به عربى با نام تاريخ بخارا 65 نوشته اما دو سده بعد ، از آنجا كه مردم از زبان عربى زده شده بودند 66 آن كتاب به فارسى برگردانده شده است . دربارهء بخارا همچنين كتاب احمد بن محمود 67 با نام تاريخ ملازاده و كتاب روزبهان خنجى با نام مهمان‌نامهء بخارا 68 از متون قابل استفاده بشمار مىروند . دربارهء سمرقند نيز متون چندى وجود دارد ؛ از جمله سمريه 69 نوشتهء ابو طاهر خواجه سمرقندى و قنديه 70 ، از منابع درخور اعتنا بشمار مىروند . متون بالا بجز اطلاعات و داده‌هاى مربوط به يك شهر خاص دربارهء كل خراسان و شهر مرو ، اخبار قابل توجهى را نيز به پژوهندگان ارائه مىكنند . دربارهء خود شهر مرو ابن فندق به نام سه تك‌نگارى اشاره دارد كه امروزه در دست نيستند و ظاهرا گم شده‌اند . هرسه متون داراى يك عنوان ؛ يعنى تاريخ مرو هستند و به ترتيب به دست ابو العباس بن مصعب ، احمد بن ياسر و معدانى 71 نوشته شده‌اند . اين سه نام در كار بارتلد ، زرين‌كوب و ابن نديم ديده نشده‌اند . دربارهء معدانى يا مدائنى بايد اشاره كنيم كه در جزو كارهاى منتسب به وى ، جز از ابن فندق كس ديگرى از كتاب تاريخ مرو وى نام نبرده است بلكه كتابى با نام تاريخ خراسان 72 به وى منتسب شده است .

در ميان پژوهش‌هاى معاصران كه دربارهء تاريخ عمومى ايران ، آسياى مركزى و