مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٠٩

زيرنويس‌هاى فصل ششم

توس و نسا نسبت داده مىشود ( ياقوت ، معجم ، ج 2 : 388 ) . محلى كه ياقوت از آن نام برده ، مىتواند همان دژ حمران يا قصر حمران بلاذرى باشد ( بلاذرى : همان‌جا ) كه ابن رسته از آن به شكل حمرا نام برده ( ابن رسته ، اعلاق : 201 ) . خمران يا حمران ياقوت همان روستايى است كه ميان كوهستان و در ده فرسخى نيشابور واقع شده بوده است . از آن‌جاكه صخره‌ها و سنگ‌هاى اين كوهستان به رنگ سرخ بوده‌اند ، هم منطقه و هم روستاى آن حمرا خوانده شده‌اند . خود ياقوت در جاى ديگرى از كتاب خود از حمران دژ به مانند يكى از مناطق خراسان سخن مىگويد ( ياقوت ، همان اثر ، 301 ) . از آن‌جايى كه ياقوت در برخى موارد نام اماكن و نقاط مختلفى را به شكل‌هاى گوناگون در كتابش آورده ، دور نيست كه خمران يا حمران وى مطابق با همان حمران دژ يا قصر حمراى ديگر نويسندگان باشد .

( 124 ) در برخى موارد مقدسى در انتساب شهرهاى كوچكتر به مادر شهرها ترديد دارد و شهر سرخس نيز يكى از همان موارد ترديد مقدسى است ( مقدسى : 456 - 457 ) .

( 125 ) قزوينى : 163 . به نظر مىرسد كه اين سرخس ، فرزند گودرز برادر باورد فرزند ديگر گودرز و بنيانگذار شهر ابيورد باشد . هيچ‌يك از اين مورخين نگفته‌اند كه مراد از گودرز كدام گودرز بوده است .

( 126 ) ياقوت ، معجم ، ج 36 : 208 .

( 127 ) مستوفى : 158 .

( 128 )

Encyclopedia of Islam , V , 4 : 164 .

( 129 ) زمان نبرد كيكاوس عليه شاه هاماوران به نقل از شاهنامه :

به نخجيرگاه زد افراسياب * ز يك دست ريگ و ز يك دست آب

دگر سو سرخس و بيابانش پيش * گله گشته بر دشت و آمو و ميش

( 130 ) اعتماد السلطنه : 98 . براى معنى سرخس و حضور اين واژه در ادبيات فارسى نك :

رنجبر : 149 .

( 131 ) اسحاق بن حسين : 97 .