شرح قصيده اسرار الحكمة ( فارسى ) — الصفحة ٣

القسم الثانى فى الطبيعيات

اگر طبيعت كلّى شدست معلومت * ز حدّ وى خبرم ده به سرّ يا اعلان

چگونه جنبش افلاك را نهى اين طبع * چو هست آن حركت كردن از مكان به مكان ؟

يقين بدان كه طبيعى مگر به خارج طبع * ز هيچ روى نجنبد به هيچ وقت و اوان

و گر بخواهى بر اين مثالت آرم چند * ز كيف و كمّ و مكان و ز ثقل جسم گران

ز كيف آب كه گرمش كنى به قسر ز كم * ز بول تن چو مرض را در او بود سريان

وز انتقال مكانى چو سنگ سوى هوا * به قسر رفت سوى مركزش بود ميلان

چگونه نفس مزاجى روا بود كه مزاج * ز حال خويش بود يا تغيّر و گردان ؟

وز اعتقاد و ز رأى و ز علم يا تحقيق * نه بيش بينى و نه كم ، نه مرد از او به گمان

چو ذات مردم را صورت مقوّم او * روا بود عرضى كان « 1 »

توان نهاد روان

عرض بود كه چو زايل شود ز جوهر خويش * به جوهر اندر پيدا شود ازو بطلان

هر آنچه حادث شد مايه‌اى بود قابل * به فعل حاصل و سابق بر او به ذات و زمان

ز « 2 »

بهر بودن امكان حادث اندر وى * چه ممكن عرضىاند « 3 »

و نيستند عريان

چو هست هر نفسى چيست مايهء منى ؟ * كه اندر او بود امكان هستيش را كان

اگر بدن نهى آن ما يستطيع گردد * نفوس در ابدان چو نفوس در خطّان

محل به عقول آنگاه منقسم گردد * وز آن محالات‌اند به ظاهر از كتمان

( 1 ) . اصل : چو آن .

( 2 ) . اصل : از .

( 3 ) . اصل : است .