شرح قصيده اسرار الحكمة ( فارسى ) — الصفحة ١٠٠

القسم الخامس فى العمليات و الخلقيّات

به حدس قدسى مردم همىشود عالم * ابى معلم و تأديب « 1 »

[ و ] بىدبيرستان

چه چيز مايهء اين حدس و ز كجا آمد * كه مرد عالم گردد از او همى در آن

معنى حدس « 2 »

باز خوردن نفس مردم است به حدّ اوسط ، بىآنكه او را طلب كند [ و ] در به دست آوردن وى رنجى بيشتر برد ، بلكه اين كس چنان باشد كه گويى در خاطر وى چيزى شبيه الهام همى در آيد و كسى در خاطر وى چيزى در مىافكند از آنچه او را مقصد و مطلب بود از علوم ، بىآنكه او را هيچ تكلّف بايد كردن در فكرت و تأمّل و يا تعليم بايد كردن . . . « 3 »

بياموخت ، بلكه اين كس چنان باشد كه هر گاه كه از مطلوبى علمى انديشد در حدّ اوسط ، آن مطلوب ناگاه به وى باز خورد و در خاطر وى آيد و هر كجا حدّ اوسط حاصل شد ، در وقت نتيجهء مطلوب حاصل شود بىهيچ زمانى .

پس از افراد مردمان يك يك تن را نفس چنان افتد كه در وى اين قوّت حدسى به جاى بود كه از تيزى ذكاء همىبرافروزد و در همهء مطالب علمى ناگاه به حدّ اوسط باز خورد و آرزوهاى مطالب علمى او را حاصل همىشود بىهيچ تعليم و تكلّف و مشقّت فكرت و اين چنين [ نفس ] « 4 »

نبى باشد يا نفس حكيمى بزرگ .

چگونه نقل توان كرد خلق اهل بلاد ؟ * چو طبع هند نگردد چو طبع تركستان

در علم طبيعى و اصول طب درست شده است كه مزاج را تبدّل توان كردن ، و ليكن به تدريج بلكه « 5 »

به روزگار دراز تا آن گاه كه آخر الامر صورت مزاج اصلى به كليّت نبود و مزاج مبدّل حاصل شود ، و چون مزاج را تبدّل افتاد ناچار اخلاق و عادات را نيز تبدّل افتد ، ازيرا كه اخلاق و عادات توابع مزاجند . پس بدين طريق مردم خلق و عادت خود را نقل تواند كردن بدل كردن « 6 »

. و چون اخلاق ردى « 7 »

باشد ناچار آن مزاج كه آن را اقتضا كرده باشد هم ردى بود ، و چون مزاج ردى را به جيّد « 8 »

تبدّل افتد ، خلق ردى را نيز تبدّل افتد به جيّد و نقل خلق و عادات حاصل شده باشد .

( 1 ) . ن 2 : تذيب .

( 2 ) . در اصل : + آن است .

( 3 ) . جاى دو كلمه پاك شده است .

( 4 ) . در اصل كلمه‌اى پاك شده است .

( 5 ) . در اصل : آنكه .

( 6 ) . و بدل كند .

( 7 ) . به معنى بد ، پست و فرومايه .

( 8 ) . به معنى نيكو .