فرهنگ تشريحى اصطلاحات اصول ( فارسى ) — الصفحة ٢٧٠
ظاهر و باطن در قرآن
ظاهر و باطن در قرآن
ظاهر و باطن در قرآن
خداى متعال در كلام خود مىفرمايد : خدا را بپرستيد و هيچ‌چيزى را در عبادت - شريك او قرار ندهيد . « لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً » . * « 1 » ظاهر اين كلام نهى از پرستش معمولى بت‌هاست . چنان كه در جاى ديگر مىفرمايد : دورى گزينيد از پليدىها كه بت‌ها باشند . « 2 » ولى با تأمل و تحليل معلوم مىشود كه پرستش بت‌ها براى اين ممنوع شده است كه خضوع و فروتنى در برابر غير خدا است و بت بودن معبود نيز خصوصيتى ندارد . چنان كه خداوند اطاعت شيطان را عبادت او به‌حساب آورده و مىفرمايد : آيا فرمان ندادم به شما اى بنى آدم كه شيطان را نپرستيد . « 3 » و با تحليلى ديگر معلوم مىشود كه در طاعت و فرمانبرى انسان ميان خود و غير فرقى نيست ، يعنى همان گونه كه از غير نبايد اطاعت كرد ، از خواسته‌هاى نفس نبايد در برابر خداى متعال اطاعت و پيروى كرد . خداوند مىفرمايد : آيا ديدى كسى را كه هواى نفس خود را خداى خود قرار داده ؟ « 4 » و با تحليل دقيق‌تر مشخص مىشود كه نبايد به غير خدا التفات داشت ، و از خدا غفلت كرد . زيرا توجه به غير خدا استقلال دادن به غير خداست . و خضوع و كوچكى در برابر اوست . خداوند مىفرمايد : سوگند مىخورم ما بسيارى از جنّ و انس را براى جهنم آفريديم آنان همان غفلت‌كنندگان از خدا هستند . « 5 » چنان كه ملاحظه مىشود از آيهء كريمهء « وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً » اين‌گونه استنباط مىگردد : كه نبايد بت‌ها را پرستش كرد ، و اگر بخواهيم با وسعت نظر بيشترى توجه كنيم خواهيم دانست كه انسان بدون اجازه خدا نبايد از ديگرى پيروى كند . و حتى با نظرى دقيق‌تر انسان نبايد از دلخواه خود نيز پيروى كند . و باز با ژرف‌نگرى بيشتر انسان نبايد از خدا غفلت كند ، و به غير او التفات كند . به همين ترتيب ، يعنى ظهور يك معناى ساده ابتدايى از آيه و ظهور معناى وسيع‌تر به دنبال آن ، و همچنين ظهور و پيدايش معنايى در زير معناى ديگر در سراسر قرآن مجيد جارى است . و با تدبّر در اين معانى معناى حديث معروف روشن مىشود ، كه از پيامبر اكرم مأثور و در كتب حديث و تفسير نقل شده است كه قرآن ظاهرى دارد و باطنى و براى باطن قرآن باطنى تا هفت بطن خواهد بود . پس قرآن ظاهرى دارد و باطنى كه هر دو از كلام اراده شده‌اند . جز اينكه اين دو معنى در طول هم مرادند . نه در عرض همديگر ، نه ارادهء ظاهر لفظ ارادهء باطن را نفى مىكند ، و نه ارادهء باطن مزاحم ارادهء ظاهر است . « 6 »
( 1 ) . « اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً » ، سورهء مباركهء نساء ، آيهء 36 . ( 2 ) . « فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ » ، سورهء مباركهء حج ، آيهء 30 . ( 3 ) . « أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ » ، سورهء مباركهء يس ، آيهء 60 . ( 4 ) . « أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ » . سورهء مباركهء جاثيه ، آيهء 23 . ( 5 ) . « وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ . . . أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ » ، سورهء مباركهء اعراف ، آيهء 179 . ( 6 ) . قرآن در اسلام ، ص 30 .