گنج حكمت ( احاديث منظوم ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٣

عقل چيست ؟

مىنيوشد گوش او ذكر ملك * هم نواى نغمهء سوق فلك

سر ما من شيء الا يافته * حمد و تسبيح حصارا را يافته

عقل را باشد زبانى راستگوى * هر سخن را بىكم و بىكاست گوى

حكمتش از لب فرو ريزد جواب * فهو عين الصدق ينبوع الصواب

عقل را پائى بود گ‌ردون نورد * پيش پايش پست سقف لاژورد

پايهاى عقل باشد عرش‌پوى * عرش را تا يكقدم تا فرش پوى

عقل جانان را سوى جانان مىبرد * قطره‌ها را سوى عمان ميبرد

عقل جانت را رها سازد ز غم * هم دل از اندوه و هم تن از سقم

هم بود در روز وحدت يار تو * هم بود در شام غم غمخوار تو

هر كه را عقل و خرد انباز شد * بر رخش درهاى شادى باز شد

هر كه را در خورد اينها داده‌اند * هر چه او را داد بايد داده‌اند

گر ترا همت شكم پروردنست * جمع آن و اين براى خوردنست

هم مزاج گاو و خر باشى يقين * پيش و بالائى براى خود گزين

آخورى از بهر او بنياد كن * و ز علف‌زاران هم از او ياد كن

هر كجا بينى خرى در آخورى * ياد او كن كز جوانى بر خورى

ور ترا همت بخلق آزاريست * حمله دريدن خونخواريست

خويش را بشناس هستى از سباع * انما الاجناس يعرف بالطباع

سوى مردم حمله آرى چون سگى * ور زنى زخمى سگى پس بدرگى

عفعف سگ دان همه دشنام خود * حك كن از ديوان مردم نام خود

ور بدرى يا تو گرگى يا پلنگ * هست آنان را از هم‌ناميت ننگ

همچنان خو را از اينسان كن قياس * خويش را از طبع و خوى خودشناس

نزد دانايان بود اين آشكار * اى صفائى اين سخن را واگذار

كتاب طاقديس صفحه 127 - 126 از آخوند ملا احمد نراقى