شوق مهدى ( فارسى ) — الصفحة ٣١

سرايندهء شوق مهدى ملا محسن فيض كاشانى و سطرى چند از زندگانى او

و ملا محمد صالح مازندرانى كه همه از اعاظم فقها و دانشمندان شيعه بودند شرايط شاگردى به جاى آورد ، و از آنان به دريافت اجازات علمى نائل گشت .

فيض در سايهء هوش سرشار و نبوغ زايد الوصف و استعداد خدادادش در علوم و فنون عقلى و نقلى ، و اصول و فروع مبانى شرعى به مقام عالى رسيد ، و در همه آنها مهارت كامل بهمرسانيد . سپس به وطن خويش ( كاشان ) مراجعت نمود ، و به درس و بحث و تأليف و تصنيف علوم و فنونى كه اندوخته بود يعنى فلسفه و كلام و حديث و تفسير و شعر و ادب اشتغال ورزيد .

به گفته دانشمند گرانمايه ، سيد محمد باقر خوانسارى در كتاب پرارزش « روضات الجنات » ، فيض در مراتب معرفت و اخلاق و تطبيق ظواهر به بواطن ، با ذوق و سليقه خود ، مانند « غزّالى » بوده ، و بسيارى از تصنيفات خود را به روش او نوشته است .

تمايل فيض به علم حديث . بايد دانست كه فيض نخست تحت تأثير افكار فلسفى و عرفانى و علوم عقلى قرار داشته و انديشه‌هاى فلسفى و عرفانى را كم و بيش در برخى از آثار خود آورده بود ، ولى سرانجام به فقه و حديث بر اساس مسلك اخبارى دل بست ، و به گفته خودش وقت و فكر خويش را در خدمت حديث اهلبيت وقف نمود . در « شوق مهدى » مىگويد :

فيض اگر آب حيات ابدى مىطلبى * منبعش پيروى سنت اهل البيت است

مشكل خود به احاديث نبى كردم عرض * كه به آن گفته خدا هر گرهى وا مىكرد

ديدم آنجا ز علوم نبوى شهرى بود * بر درش بود امامى كه سلونا مىكرد

داخل شهر شدم زان در و بحرى ديدم * كه ملك غوص در آن بحر تمنا مىكرد

از دُر و گوهر آن بحر گرفتم مشتى * دل چو ديد آن بفغان آمد و زِدنا مىكرد

سبط رسول و قرآن ، فهم درست ايمان * چون جمع شد معانى ، گوى بيان توان زد