فرهنگ اصطلاحات آثار شيخ اشراق ( فارسى ) — الصفحة ٣٠٦

كمّ :

مثبت و منفى آنها را روشن مىسازد و غالبا جوابى نهايى بدانها مىدهد .

« سؤال : عرّفت الكمّ بهذه و لا تعرّف الّا به ؟

جواب : ليس هذا حدا حقيقيّا و لا رسما كما ينبغى . . . » .

سائل مفروض مىپرسد « كمّ » را به چيزهايى تعريف كردى كه آنها خود به « كمّ » تعريف مىشوند ؟ و خود در جواب مىگويد اين ، نه حدّ حقيقى است نه رسم ، بلكه همچون شرحى است از يك اسم .

و در كتاب مشارع و مطارحات از همان آغاز ، ضمن بحثى مفصّل ، به انتقاد از كسانى مىپردازد كه بديهيّات را تعريف مىكنند :

« انّ قوما يحدّون جميع الأشياء و حدّوا « الوجود » ايضا ، . . . و قد تبيّن لك وجوب انتهاء المبادى الى الفطريّات و انّه لا يبيّن الشّىء بما هو اخفى منه او يساويه فى المعرفة و الجهالة . . . » . « 1 »

و مىفرمايد چيزهايى مثل : وجود و شيئيّت و وجوب و امكان و امتناع و حقّ و باطل و غيره از مفاهيم اوليّه و مبادى هستند . لذا قابل تعريف نيستند . و « مقولات » هم از اين مبادى هستند و كمّ هم ، از مقولات است و لذا قابل تعريف نيست :

« انّ من الاجناس العاليّة « الكمّ » ، و اذا كانت هذه الأشياء هى الاجناس العالية فظاهر ان لا يكون لها حدّ اذ لا جنس لها و لا فصل و لا يممّ المقولات الّا الوجود و قد بيّن انّه ليس بجنس . . . » . « 2 »

تعريف معمولا ، با حدّ و رسم است ، در « حدّ » ، جنس قريب و فصل شىء ، آورده مىشود و در « رسم » ، جنس و عرض شىء ، و چيزهايى مثل وجود و مقولات ، مفاهيم است و لذا به جاى تعريف ، به تقسيم و توصيف اقسام آن پرداخته است .

در هر حال كمّ ، يكى از مقولات است و مقولات هم ، دو نوع‌اند : جوهر و عرض و اعراض به نظر مشّائيان نه قسم‌اند و به نظر شيخ اشراق ، چهار نوع‌اند كه عبارت‌اند از : كمّ و كيف و حركت و اضافه .

كمّ ، ذاتا تفاوت‌پذير است ، يعنى قابل زيادى و كمى است و نيز تجزيه و عدم تجزيه و

( 1 ) مشارع و مطارحات ، ص 199 .

( 2 ) همان ، ص 233 .