فرهنگ اصطلاحات آثار شيخ اشراق ( فارسى ) — الصفحة ٢٩٣
رابطهء قوا با نفس :
كالبدى كه بدان متعلق است ، صنم ديگرى ندارد . ديگر اينكه بگوييم كه كالبد ، صنم نور اسفهبد است و نور اسفهبد و كالبد هم با هم صنم روح القدساند . « 1 »
و در اين مورد كه ادراكات قواى ظاهرى و باطنى انسان ، در واقع همه از نور اسفهبد است و اين قوا چيزى جز آلات و ابزار نفس نيستند ، قبلا ، در مباحث ادراك و ابصار و سمع ، به تفصيل در اين رساله بحث شده است و نيازى به تكرار نيست . در مورد حقيقت تذكّر و قوّهء ذاكره هم بعد از انكار وجود چنين قوهاى در جسم مىفرمايد :
« فليس التذكّر الّا من عالم الذّكر ، و هو من مواقع سلطان الانوار الاسفهبدية الفلكيّة ، فانّها لا تنسى شيئا . . . و المعيد من عالم الذّكر انّما هو النّور المدبّر . . . » . « 2 »
پس حافظه يا ذاكرهاى در كار نيست ، بلكه اين ، نور مدبّر ( نفس ناطقه ) است كه هنگام فراهم آمدن شرايط ، شىء منسىّ را از عالم ذكر يعنى از نفوس ناطقه فلكى كه منقش به صور همهء كائنات عالماند ، بر مىگرداند .
و نيز در مورد قواى وهم و خيال و متخيّله هم بعد از ردّ وجود چنين قواى جداگانه و مستقلّى در كالبد انسان ، مىفرمايد :
« فالحق انّ هذه الثلث شىء واحد و قوّة واحدة باعتبارات ، يعبّر عنها بعبارات . . . » . « 3 »
و در ادامه بحث در اين مورد مىفرمايد :
« و كما انّ الحواسّ كلّها ترجع الى حاسّة واحدة - و هى الحسّ المشترك فجميع ذلك يرجع فى النّور الاسفهبد الى قوّة واحدة و هى ذاته النّوريّة الفيّاضة لذاتها . . . » . « 4 »
و در خاتمه بحث مىفرمايد :
« فهذه القوى فى البدن كلّها ظلّ ما فى النّور الاسفهبد و الهيكل انّما هو طلسمه . . . و النّور الاسفهبد محيط و حاكم بانّ له قوى جزئيّة فله الحكم بذاته و هو حسّ جميع الحواسّ ، و ما تفرّق فى البدن يرجع فى النّور الاسفهبد حاصله الى شىء واحد . . . » . « 5 »
( 1 ) توجيهات از قطب الدين شيرازى است .
( 2 ) حكمة الاشراق ، صص 208 - 209 .
( 3 ) همان ، ص 210 .
( 4 ) همان ، ص 213 .
( 5 ) همان ، ص 215 .