فرهنگ اصطلاحات آثار شيخ اشراق ( فارسى ) — الصفحة ١٩٨
روح القدس :
به هر حال شيخ اشراق « روح القدس » را يكى از اعاظم انوار قاهرهء ارباب اصنام مىداند كه ربّ الصّنم نوع انسان و بخشنده نفس ناطقه و حيات و كمال بدوست :
« و يحصل من بعض الأنوار القاهرة و هو صاحب طلسم النّوع النّاطق - يعنى جبرئيل - عليه السّلام - و هو الأب الأقرب من عظماء رؤساء الملكوت القاهرة « روانبخش » ، « روح القدس » واهب العلم و التأييد ، معطى الحياة و الفضيلة ، على المزاج الأتمّ الإنسانيّ ، نور مجرّد هو النّور المدبّر الّذى هو « اسفهبد الناسوت » و هو المشير الى نفسه بالأنائيّة . . . » . « 1 »
همچنانكه در تعريفها و توصيفهاى فوق ديده مىشود ، مهمترين وظيفهء « روح القدس » اعطاى نو اسفهبد يا نفس ناطقه و حيات ، به مزاج نوع انسان است كه كاملترين مزاج عالم عناصر است و سپس بخشيدن علم و فضيلت به اوست .
اين نور قاهر را در اصطلاح شرع ، روح الهى ، روح القدس ، جبرئيل ، پيك حق و حامل وحى گفتهاند و اين اسامى و اصطلاحات همگى بر گرفته از آيات قرآن كريم است چنان كه فرموده :
« . . . فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجاباً فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا . . . قالَ إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا . . . » . « 2 »
و نيز آيهء :
« . . . قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هُدىً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ . . . » . « 3 »
در نمونهء منقول از كتاب كلمة التّصوف ، كه تلفيقى است از زبان شرع و عرفان و فلسفه ، روح القدس را واهب نوع مسيح گفته است ، كه منظور همان روح الهى و نفس ناطقهء موجود در مسيح و نوع انسان ، و به جاى نفس از اصطلاح كلمه هم استفاده كرده كه آن هم مقتبس از آيات قرآنى است :
« . . . إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَ كَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ . . . » . « 4 »
و آيهء : « إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ . . . » .
و امّا اصطلاح حكماى مشّاء - كه با ديدى صرفا فلسفى به مسائل مىنگرند - در اين مورد ،
( 1 ) حكمة الاشراق ، صص 200 - 201 .
( 2 ) سوره 19 ( مريم ) آيه 20 .
( 3 ) سوره 16 ( النّحل ) آيه 65 .
( 4 ) سوره 4 ( نساء ) آيه 170 .