فرهنگ اصطلاحات آثار شيخ اشراق ( فارسى ) — الصفحة ١٣٩
جنّ :
انفعالات قواى درونى انسان و مخلوق شعبدهبازيهاى قوّهء متخيّله مىداند :
« متخيّله قوّتى است كه تركيب و تفصيل صور و احكام كند و او جانورى را تصوير كند اندامهاش از يكديگر جدا شده ، و جانورى را از اعضاى جانوران مختلف تركيب كند . . . » . « 1 »
« . . . و امّا الصّور الّتى ترى ، فعند المشّائين انّها فى الحسّ المشترك . . . و الجنّ و الغول يأخذونه من صور الحسّ المشترك . . . » . « 2 »
امّا در كتاب حكمة الاشراق كه جايگاه آخرين نظريّات اشراقى اوست براى جنّ و غول و شياطين وجود عينى و خارج از ذهن قائل است و موجوديّت آنها را مستقلّ از قواى ذهنى ما مىداند ، امّا معتقد است كه وجود آنها متعلّق به عالم مثال و صورت معلّقه و اشباح مجرّد است .
توضيح اينكه شيخ اشراق معتقد به چهار عالم است : 1 . عالم انوار قاهر ( عقول ) 2 . عالم انوار مدبّره ( نفوس ) 3 . عالم برزخ كه خود به برازخ اثيرى و برازخ عنصرى منقسم مىشود 4 . عالم مثال ( عالم صور معلقه و اشباح مجرّده ) ، و جنّ و شياطين را صور و شبح نفوس اشقيا در اين عالم اشباح مجرّده مىداند ، زيرا اين صور معلّقه ، محلّ ثابتى ندارند ، مىتوانند در عالم ما مظاهرى داشته باشند ، و جنّ و شياطين همان مظاهر اين نفوس شقيّه در عالم ما هستند كه به گفته شيخ عدّه زيادى كه قابل تكذيب نيستند در شهرهاى در بند و ميانه آنها را ديدهاند :
« . . . ولى فى نفسى تجارب صحيحة تدلّ على انّ العوالم اربعة : انوار قاهرة ، انوار مدبّرة و برزخيان ، و صور معلّقة ظلمانيّة و مستنيرة ، فيها العذاب للاشقياء ، و من هذه النّفوس و المثل المعلّقة يحصل الجنّ و الشّياطين . . . » . « 3 »
و باز در همين كتاب مىفرمايد :
« . . . و لما كان الصّياصى المعلّقة ليست فى المرايا و غيرها و ليس لها محلّ ، فيجوز ان يكون لها مظهر من هذا العالم و ربّما تنتقل فى مظاهرها ، و منها يحصل ضرب من الجنّ و الشّياطين . . . » . « 4 »
( 1 ) پرتونامه ، ص 30 و نيز رك « متخيله » در همين رساله .
( 2 ) مجموعهء مصنّفات ، ج 1 ؛ مشارع و مطارحات ، ص 495 .
( 3 ) مجموعهء مصنّفات ، ج 2 ؛ حكمة الاشراق ، ص 232 .
( 4 ) حكمة الاشراق ، ص 231 .