فيضنامه ( فارسى ) — الصفحة ٤٢٠

جامهء تهذيب بر تن احياء تطبيق ناقدانهء المحجّة البيضاء و احياء علوم الدّين

مناقشه مىافتد و به صدد نقد و تصحيح كلام وى بر مىآيد .

على هذا پيرايش و آرايش فيض در المحجّة البيضاء به چهار موضع عمده تعلّق مىيابد :

1 ) فقه و فقه‌شناسى

2 ) تصوّف و اخلاق صوفيانه

3 ) عقايد كلامى و فلسفى ( معقول )

4 ) روايات

احياء علوم الدّين بر قياس كتب فقهى مشتمل بر چهار بخش ، و هر بخش مشتمل بر ده كتاب ( يا ده باب ) است و لذا مجموعاً متضمّن چهل كتاب است .

غزّالى خود در مقدّمهء احياء علوم الدّين مىگويد :

دو سبب ، وى را به تقسيم كتاب بر بخش‌هاى چهارگانه ترغيب كرده است : يكى ماهيّت مطالب وارده در كتاب و ديگرى پيروى از مشى فقيهان . مطالب وارده در كتاب متعلّق به علم معامله است نه علم مكاشفه ( كه در آن فقط كشف معلوم ، مطلوب است و قابل ذكر در كتب و رسائل نيست ) و علم معامله يا در باب اعمال جوارح سخن مىگويد ( علم ظاهر ) ، يا در باب احوال و اعمال قلوب ( علم باطن ) . و اعمال جوارح بر دو قسم‌اند : عادات و عبادات . احوال قلوب نيز بر دو قسم‌اند : محمود و مذموم . و لذا كتاب احياء علوم الدّين مشتمل بر چهار بخش ذيل است :

عبادات ، عادات ، مهلكات ، و منجيات . پيروى از مشى فقيهان نيز در رغبت طالبان آشنا و مشتاق به فقه مىافزايد و صورت كتاب را در ديدهء آنان مىآرايد ، گو اينكه بسى نكات در اين كتاب هست كه « اكثر ذلك ممّا