دايرة المعارف طب سنتى ( گياهان دارويى ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٨٣
Code - 995 جرجيربرى - ايهقان Brassica erucastrum L
رازى ضمن شرح جرجير از قول ديوسكوريد عينا همان را مىنويسد كه ديوسكوريد تحت عنوان اوزمن نوشته و معادل عربى
Euzumon agria
، 3 * را جرجير برى آورده است كه با ترجمه اصطفن و حنين مطابقت دارد .
به عقيده رازى جرجير برى نفاخ ، هضم‌كننده غذا ، مدر ، لينت‌دهنده طبع مىباشد و قدرت اثر درمانى آن از جرجير بيشتر است و به‌ويژه شهوت جماع و نعوظ را تشديد مىكند 4 * .
ابو ريحان بيرونى ذيل عنوان جرجير مىنويسد به رومى آن را اوزمون و به سريانى گرگيرا 5 * و به پارسى كيكيز گويند و جرجير برى دو نوع است يكى برگ آن شبيه به برگ خردل و آن ايهقان نام دارد و ابو حنيفه دينورى گويد كه آن را نهق نيز مىنامند و نوع ديگر آن حرشا 6 * مىباشد 7 * .
ابن سينا گويد افشره گياه با زهره گاو آثار زخم ، هم‌چنين آب گياه و دانه آن كك‌ومك و لكه‌هاى سياه را از بين مىبرد و بويژه دانه آن شهوت‌انگيز و برخيزاننده آلت است 8 * .
ابن بيطار ضمن شرح جرجير از قول ابو العباس نباتى گويد جرجير برى يا ايهقان به گياه سرمق شباهت دارد و برگ آن بين برگ سرمق و برگ كلم است و من آن را در وادى العروس ديده‌ام 9 * .
صاحب تحفه و مخزن علاوه بر مصارف درمانى كه پيشينيان ذكر نموده‌اند براى آن اثرات خردكنندگى سنگهاى مجارى ادرارى ، فربه‌كنندگى ، زيادكنندگى شير و اسپرم را قائل شده‌اند به‌ويژه دانه پرورده شده با نخود خشك و يا خوردن آن را با زرده تخم‌مرغ نيم‌برشت براى زياد كردن اسپرم موثر دانسته اند و به‌طور موضعى ضماد آن را در لكه‌هاى سياه بدن و با عسل جهت لك و پيس و كك‌مك و با زهره گاو جهت شقاق ناخن سودمند ذكر نموده‌اند 10 * . قدما طبيعت گياه را گرم و خشك و مقدار خوراك آن را حدود ده گرم و جانشين آن را تودرى ، تخم زردك برى و تخم پياز مىدانسته‌اند . ضمنا در كليه كتب قديم اين گياه ضمن شرح جرجير و به عنوان نوعى جرجير آمده است و در دو كتاب تحفه و مخزن چندين گياه به شرح زير جرجير ناميده و به بستانى و برى تقسيم شده است .
الف : جرجير بستانى يا تره‌تيزك كه شامل سه گياه زير مىباشد .
1 - جرجير يا
Eruca sativa
2 - حرف بستانى ، حرف نبطى ، تره‌تيزك شاهى يا رشاد
Lepidium sativum L
3 - حرف بابلى يا خردل فارسى
Lepidium campestre R . BR
ب : جرجير برى :
1 - خردل برى
Sinapis arvensis L
2 - جرجير برى يا ايهقان ( گياه مورد بحث )
در دو كتاب نامبرده فوق جرجير و جرجير برى ( ايهقان ) در يك موضع و شرح سه گياه ديگر هريك به طور جداگانه در جاى خود آمده است . در پزشكىنامه دو گياه ديگر نيز به نام جرجير آمده است يكى جرجير پارا
Spianthes oleracea L
و ديگرى جرجير مكزيكى يا جرجير هندى
Tropaeolum majus L
.
( 1 * ) - همانطوريكه خواهد آمد اوزمن نام رومى جرجير
Eruca sativa Mill
مىباشد .
( 2 * ) - تت دياسقوريدوس م - 2 ش 141 ص 4 - 12