رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٣٢
( استدراك و انصاف )
* با توجّه به نظر شيعه در رابطه با حجّيت حكم عقل جايگاه بحث در كجاست ؟
ج : در دو مقام بايد به بحث و بررسى پرداخت .
الف : موارد كارايى عقل
ب : مواردى كه نبايد از طريق عقل حركت نموده و حكم عقل اعتبارى ندارد .
* حكم عقل در چه مواردى حجّت است ؟
ج : در موارد ذيل حجت است .
1 - در باب مستقلّات عقليّه ، كه صغرى و كبراى قياس را خود عقل ادراك مىكند مثل اين كه :
عدالت به حكم عقل نيكوست . ( صغرى )
هر فعلى كه عقلا نيكوست به ملازمهء عقلى شرعا هم نيكوست . ( كبرى )
پس عدالت شرعا نيكوست . ( نتيجه )
2 - در باب غير مستقلات عقليه ، كه صغرى قياس را از شارع و كبراى قياس ملازمهء عقليه است فى الجملة حكم عقل قطعى ارزش دارد .
3 - آنجا كه عقل مستقيما يا پس از بيان حكم از ناحيه شارع قادر به ادراك لمّى مناطات احكامى است كه به ملاك مصالح و مفاسد نوعيّه و اجتماعيّه جعل شدهاند مثل قصاص ، غيبت ، زنا ، سرقت و . . .
4 - در تمام مواردى كه مىتوان با استدلال حقيقت آنها را درك كرد . مثل اثبات صانع ، اثبات معاد ، عينيّت صفات با ذات ، عدل الهى ، ضرورت بعثت انبياء و ائمه ، بيان نبوت خاصه و . . .
* در چه مواردى عقل كارايى لازم را نداشته و نبايد به آن تكيه نمود ؟
ج : در موارد ذيل :
1 - اكثر احكام شرعيّهاى كه از دسترس عقل خارج بوده و توقيفى هستند . مثل تعداد ركعات نماز در شبانهروز ، روزهء يك ماه رمضان و . . .
2 - در ملاكات و مناطات فلسفهء غالب احكام شرعيه .
زيرا نمىتوانيم به تفصيل آن مصالح و مفاسد واقعيه را درك كنيم اگرچه مىدانيم و مىفهميم كه خداى حكيم كار عبث نمىكند و تمام واجبات ، محرمات و مستحبات شرعيه داراى مفاسد و مصالحاند .
فى المثل : اگر از هر فيلسوفى سؤال شود كه چرا روزهء آخر رمضان واجب و روزهء اول ماه شوال حرام است مىگويد نمىدانم .
و لذا ، در حديث آمده است انّ دين اللّه لا يصاب بالعقول و يا جريان ابان بن تغلب كه در