رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٠٨

( بيان محدث بحرانى )

* محدّث بحرانى در مقدمه كتاب « الحدائق الناضرة » پيرامون عقل چه فرموده است ؟

ج : فرموده است عقل داراى دو شعبه است :

الف : عقل فطرى بالمعنى الاخص

ب : عقل فطرى بالمعنى الاعم .

* مراد محدث بحرانى از عقل فطرى بالمعنى الاخص چيست ؟

ج : عقلى است كه به خلقت خدادادى خود باقى مانده و از افتادن در دام شبهات ، اوهام و خيالات ، مصون مانده است . يعنى همان عقل ناب و خالص كه حجّت باطنى الهى بر افراد بشر مىباشد .

* مراد بحرانى از عقل فطرى بالمعنى الاعم چيست ؟

ج : عقول اكثر مردم است ، كه تحت تأثير هواها و هوسها ، القاء شبهات ، خيال‌گرايىها و اوهام واقع شده و چهرهء آن ، مقدارى منكشف شده است .

* قانون ملازمه در اصول ، مربوط به كدام‌يك از اين دو قسم عقل مىباشد ؟

ج : مربوط به عقل فطرى بالمعنى الاخص .

* مقصود محدّث بحرانى از اين تقسيم‌بندى عقل چيست ؟

ج : اينست كه : عقل فطرى بالمعنى الاعم :

1 - در احكام فقهيّه شرعيّه ( يعنى : حلال و حرام الهى ) دخالتى نداشته و بايد احكام شرعيّه را از كتاب و سنت تحصيل نمود . چرا ؟ زيراكه احكام اللّه توقيفى هستند ، يعنى : متوقّف‌اند بر شنيدن از معصومين عليه السلام كه زبان شارع مىباشند ، پس مدخليتى براى عقل وجود ندارد چه عقل بديهى و چه عقل نظرى .

2 - امّا در احكام غير شرعيّه كه توقيفى نيستند ، مثل اعتقادات و معاملات حكمش داراى ارزش است ، يعنى : اگر حكم به امتناع اجتماع نقيضين و يا ضدّين و يا . . . نمود ، حكمش ارزشمند است .

* نظر بحرانى در تقدّم دليل نقلى بر عقلى يا بالعكس چيست ؟

ج : اينست كه :

1 - اگر عقل نظرى ( استدلالى ) بر چيزى حكم نمود و دليلى نقلى و يا عقلى ديگرى بر خلاف و يا وفاق آن نبود ، اين حكم عقلى داراى ارزش است .

2 - و اگر عقل نظرى بر چيزى حكمى صادر كند ، لكن دليل ديگرى از عقل و نقل مطابق حكم عقل باشد ، باز اين حكم عقلى داراى ارزش است ،

3 - و اگر عقل نظرى حكمى صادر نمود و مبتلاى به معارض شد ، اين معارض دو صورت