رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٠٦
( بيان محدث بحرانى )
از ناحيه خداوند حجت و برهان مىباشد هرچند چنين عقلى در مردم به ندرت يافت مىشود ، لكن مع‌ذلك درصورتىكه اين قبيل از دليل عقلى با نقلى تعارض كند در ترجيح دادن نقلى برآن اشكال و تأمل است .
تشريح المسائل * مراد شيخ از عبارت ( حتى ألاحظ ما فرّع على ذلك ) چيست ؟
ج : مراد سخنان محدث جزايرى است كه شرحى بر تهذيب شيخ طوسى نوشته و سخنان محدث استرآبادى را با آب‌وتاب در مقدمهء آن نقل نموده است . و گفته است كه :
من نيز اين كلام را قبول دارم سپس فرموده : اگر كسى به ما اخباريين اعتراض كند كه شما با اين تقسيمات عقل را منعزل كرده‌ايد و ارزشى براى آن قائل نشديد . پس عقل چه محلّى از اعراب دارد ؟
پاسخ مىدهيم كه : خير ، ما براى عقل در حوزه ادراكاتش ارزش قائل هستيم . فى المثل امور بديهى از جمله علم فقه مربوط به عقل بوده و حاكم على الاطلاق در آن عقل است . لكن در مسائل نظرى دو صورت دارد :
1 - هركجا كه عقل حكم به مطلبى كند و از جانب شارع دليلى بر خلاف آن حكم عقل صادر نشده باشد حكم عقل داراى ارزش است ، و يا هركجا كه عقل حكمى دارد كه از جانب شرع هم يك دليل نقلى مؤيّد و موافق آن و يك دليل نقلى مخالف آن ، حكم عقل داراى ارزش بوده و براى آن دليل نقلى موافق رجحان قائل مىشويم .
2 - لكن آنجا كه عقل حكم به وجوب كرده و نقل حكم به حرمت يا عقل حكم به حسن كرده و نقل به قبح و دليل ديگرى هم كه مؤيد حكم عقل باشد در دست نيست چنانچه ميان حكم عقل و نقل تعارض واقع شود ، ما در اين مورد دليل نقلى را بر دليل عقلى مقدّم مىداريم .
سپس فرموده :
اين اصل و قاعدهء مسلّمى است كه مسائل كثيره‌اى برآن مبتنى مىباشد .
* جناب شيخ چه پاسخى به سخنان مرحوم سيّد جزايرى مىدهد ؟
ج : مىفرمايد : اى كاش مىدانستم وقتى كه عقل ؛ قاطع و جازم به صدور حكمى شد ، چگونه ممكن است كه خود ( عقل ) دوباره به‌طور قاطع و جازم حكمى بر خلاف آن حكم مقطوع صادر كند .
به عبارت ديگر شيخ مىفرمايد :