شرح بوستان ( فارسى ) — الصفحة ١٤٧

حكايت ( 28 ) [ حكايت كنند از جفاگسترى . . . . ]

اگر پيل زورى و گر شير چنگ ، * به نزديك من صلح بهتر كه جنگ ( 1 )

چو دست از همه حيلتى درگسست ، * حلالست بردن به شمشير دست ( 2 )

اگر صلح خواهد عدو سر مپيچ * و گر جنگ جويد عنان برمپيچ

كه گر وى به‌بندد در كارزار ، * ترا قدر و هيبت شود يك ، هزار ( 3 )

ورو پاى جنگ آورد در زكاب ، * نخواهد به حشر از تو داور حساب ( 4 )

تو هم جنگ را باش چون كينه خاست ( 5 ) * كه با كينه‌ور مهربانى خطاست

چو با سفله‌گويى به لطف و خوشى ، * فزون گرددش كبر و گردنكشى

به اسبان تازى و مردان مرد ، * برآر از نهاد بدانديش ، گرد

و گر مى ( 6 ) برآيد به تدبير و هوش ، * به تندى و خشم و درشتى مكوش

چو دشمن به عجز اندر آمد ز در ، * نبايد كه پرخاش جويى دگر

چو زنهار خواهد ، كرم پيشه كن * ببخشاى و از مكرش انديشه كن ( 7 )

. . . . . . . . . .

( 1 ) . اين مصراع عنوان مثل دارد .

( 2 ) . حلال است بردن . . . : نظير السيف آخر الحيل .

( 3 ) . اين بيت در نسخهء علىيف ضبط نشده است . مراد بيت اينست كه اگر دشمنى درخواست توقف جنگ كند ، قدر و مقام تو از يك به هزار ميرسد .

( 4 ) . اگر خصم ، پاى در ركاب كند و آمادهء جنگ باشد ، مسئوليت جنگ از گردن تو برداشته مىشود و در روز قيامت داور دادگر حساب آن را از تو نمىخواهد .

( 5 ) . اگر دشمن ، راه كينه‌توزى پيش گيرد ، تو نيز آماده جنگ شو ، زيرا مهربانى با كينه‌وران خطاست .

( 6 ) . مى : از ادات استمرار است و امروزه در افعال مركب ، ادات استمرار پيش از جزء اخير فعل درميآيد ، لكن در شعر تقدم آن بر پيوند فعل جايز است و همين حكم دربارهء حرف نفى نيز صادق است .

( 7 ) . ببخشاى و از مكرش . . . اشاره دارد به قسمتى از نامهء حضرت على ( ع ) به مالك اشتر :

لا تدفعن صلحا دعاك اليه عدوك و للّه فيه رضى . . . و لكن الحذر كل الحذر من عدوك بعد صلحه . فأن العدو ربما قارب ليتغفل . . .

« هرگاه دشمن ترا به صلح دعوت كند و در آن آشتى رضاى خدا ملحوظ باشد ، دعوت او را فرو مگذار ، لكن از وى برحذر باش ، چه ممكن است دشمن ، خود را به تو نزديك سازد تا غافلگير كند .