شرح بوستان ( فارسى ) — الصفحة ١٤٣

حكايت ( 27 ) [ يكى مشتزن بخت و روزى نداشت . . . . ]

گه از كار آشفته بگريستى : * كه كس ديد ازين تلختر زيستى ( 1 ) !

كسان شهد نوشند ( 2 ) و مرغ و بره * مرا روى نان مىنبيند تره

گر انصاف پرسى نه نيكوست اين : * برهنه من و گربه را پوستين

چه بودى كه پايم در اين كار گل ، * به گنجى فرو رفتى از كام دل

مگر روزگارى هوس راندمى * ز خود گرد محنت بيفشاندمى

شنيدم كه روزى زمين ميشكافت ، * عظام ( 3 ) ز نخدان پوسيده يافت ،

به خاك اندرش عقد ( 4 ) بگسيخته * گهرهاى دندان فرو ريخته

دهان بىزبان پند ميگفت و راز : * كه اى خواجه ، با بينوايى بساز

نه اينست حال دهن زير گل ! * شكرخورده انگار يا خون دل ( 5 )

غم از گردش روزگاران مدار * كه بى ما بگردد بسى روزگار

همان لحظه كاين خاطرش ( 6 ) روى داد ، * غم از خاطرش رخت يكسو نهاد

كه اى نفس بىراى و تدبير و هش ، * بكش بار تيمار و خود را مكش

اگر بنده‌يى بار بر سر برد * وگر سر به اوج فلك بر برد ،

در آن دم كه حالش دگرگون شود ، * به مرگ از سرش هر دو بيرون شود ( 7 )

. . . . . . . . . .

( 1 ) . تلخ‌تر زيستى : پيش از اين كسى تلخ‌تر ازين زندگى ديده است ؟ ياء در زيستى ياء نكره وحدت است .

( 2 ) . نوشند : در اينجا نوشيدن مجازا در معنى خوردن به كار رفته يا آنكه فعل خورند كه مفعول آن مرغ و بره است به قرينه حذف شده است .

( 3 ) . عظام : ( عظام با كسر اول ) استخوانها ، جمع عظم . ( جمع عظيم هم عظام است ) .

( 4 ) . عقد : بكسر اول گردن‌بند است و در اينجا گسيختن عقد ، كنايه از ريختن عضلات گردن كه محل عقد است و برهم خوردن نظام و ترتيب استخوانها است .

( 5 ) . وقتى كه عاقبت حال دهان زير گل رفتن است ، تفاوتى نمىكند كه در زندگانى شكر يا خون دل خورده باشد .

( 6 ) . خاطر : انديشه .

( 7 ) . حاصل اين بيت و بيت پيشين آن چنين است : اگر يكى از بندگان ، بر فرق سر خود بار ببرد يا آنكه به چنان مقام رفيعى رسد كه سرش از بالاترين نقطهء فلك بگذرد ، در زمانى كه حال مرگ و دگرگونى ناشى از آن فرا مىرسد ، خاطرهء ناشى از باربرى يا علو مقام از سرش هر دو بيرون خواهد شد .