در آمدى بر تاريخ قرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٥٦

الف . فرضيه

11 . لا تَسْمَعُ فِيها لاغِيَةً ( در آن‌جا [ سخن ] بيهوده‌اى نشنوند )

12 . فِيها عَيْنٌ جارِيَةٌ ( در آن‌جا چشمه‌اى روان باشد )

13 . فِيها سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ ( در آن‌جا تخت‌هايى است بالابلند )

14 . وَ أَكْوابٌ مَوْضُوعَةٌ ( و كوزه‌هايى پيش‌نهاده )

15 . وَ نَمارِقُ مَصْفُوفَةٌ ( و بالش‌هايى رديف‌شده )

16 . وَ زَرابِيُّ مَبْثُوثَةٌ ( و فرش‌هاى زرباف گسترده )

17 . أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ ( آيا در شتر نمىنگرند كه چگونه [ بديع ] آفريده شده است )

18 . وَ إِلَى السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ ( و نيز به آسمان كه چگونه برافراشته شده است )

19 . وَ إِلَى الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ ( و نيز به كوه‌ها كه چگونه برقرار گرديده است )

20 . وَ إِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ ( و نيز به زمين كه چگونه گسترده شده است )

21 . فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ ( پس اندرز ده كه همانا تو اندرزگويى )

بحث ما اين است كه آيات 17 تا 20 پيوندى با آيات قبلى يا بعدى ندارد ، و از نظر سجع و فاصله نيز متمايز است . لذا دشوار مىتوان دانست كه اين آيات چگونه در اين‌جا قرار داده شده است . اگر تصور كنيم كه يكى از مدوّنان يا گردآورندگان چنين جايى به آنها داده است ، جاى اين سؤال هست كه آيا يك گردآورندهء مسئول جاى مناسب‌ترى براى آن پيدا نكرده است . فرضيهء بل اين است كه آيات 17 تا 20 از آن جهت در اين‌جا قرار گرفته است كه پشت آيات 13 تا 16 نوشته شده بوده است . او همچنين بر آن است كه آيات 13 تا 16 هم كه از نظر سجع يا فاصله از آيات پيشين متمايز است ، خود افزودهء بعدى است و اتفاقا در پشت تكهء « كاغذ » يا صحيفه‌اى كه داراى آيات 17 تا 20 بوده است ، نوشته شده است .

در مورد آيات 16 تا 19 سورهء قيامت هم همين نظر صادق است . آيات 13 تا 16 ( كه هم از نظر سجع و فاصله و هم از نظر طول متفاوت است ) به نظر مىرسد كه به آيات 7 تا 12 افزوده شده است ، كه با مسئلهء قيامت ربط دارد و در پشت « كاغذ » يا صحيفه‌اى كه آيات 16 تا 19 همين سوره نوشته شده بوده ، نوشته شده است . در سورهء انشقاق تغيير و