شرح بر تركيب بند جمال الدين محمد بن عبد الرزاق در ستايش رسول اكرم ( ص ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٥٠

حاشا

مِهر از تو توان بُريد ، هيهات * كس بر تو توان گُزيد ؟ حاشاك

[ سعدى درترجيع بند ]

و « حافظ » در غزلى به مطلع :

هزار دشمنم أرْ مىكنند قصدِ هلاك * گرَم تو دوستى ، از دشمنان ندارم باك

مىگويد :

رَوَد به خواب ، دو چشم از خيالِ تو ؟ هيهات * بُوَد صبور ، دل اندر فِراقِ تو ؟ حاشاك

حاشا

حاشا

؛ حرف جرّى است براى استثنا هرگاه مستثنى مجرور باشد : مانند قام الطّلاب حاشا خالد امّا ممكنست حاش فعل ماضى جامد باشد و اين در صورتى است كه مستثنى لفظا مجرور و محلّا بنا بر مستثنى بودن منصوب است . مانند :

قام الطّلاب حاشا خالدا كه تقدير جملهء قام الطّلاب حاشا القائم خالدا بوده است كه خالدا مفعول به براى حاشا است .

در كتاب « المنهاج » فى القواعد و الإعراب ( ص 235 ) - محمّد أنطاكى براى مضارع ( حاشى محاشاة ) شاهد ذيل را آورده است :

و لا آرى فاعلا فى النّاس يشبهه * و لا أحاشى من الأقوام من أحد

و در « المنجد » ذيل « حشى - حاشا » آمده است :

حاشى محاشاة زيدا من القوم : استثناه ، حاشا : كلمة للإستثناء فيما ينزّه فيه المستثنى عن مشاركة المستثنى منه فى حكمه ، كقولك : ضربت القوم حاشا زيدا و إعرابها :

حاشا فعل ماض فاعله مستتر فيه وجوبا على خلاف الأصل و تقديره هو : زيدا : مفعول به و لذلك لا يحسن أن يقال « صلّى النّاس حاشا زيدا » لفوات معنى التنزيه . تحشّى فلانا :

استثناه ، تحشّى من الشىء و تحاشى عن الشّىء : تنزّه عنه .

امّا در متن حاشاك در محلّ نصب است بدين صورت كه حاشا : فعل ماضى دوم شخص و ك : مفعول به .