شرح بر تركيب بند جمال الدين محمد بن عبد الرزاق در ستايش رسول اكرم ( ص ) ( فارسى ) — الصفحة ١٩٤

« در فضيلت و ستايش عقل »

و بدين نظر است كه جلال الدّين محمّد - بحت عقل را مضرّ و ناسودمند مىشمارد و بحث جان را كه طلب سعادت أخروى يا كشف و حرّيت فكر است ، در تحقيق مسايل علمى ، سودمند و مايهء رستگارى مىشناسد .

خلاصه آن كه هر چند آدمى در ادراك حسّى و عقل بحثى كامل باشد ولى به حريم جان و كشف روحى نيز بايد راهى برد .

[ شرح مثنوى شريف ج 2 صص 565 تا 567 ]

اكنون به شواهد كاربرد « عقل » در زبان « حافظ » بنگريد :

به چشمِ عقل در اين رهگذارِ پر آشوب * جهان و كارِ جهان بىثبات و بىمحل است

[ حافظ 46 / 4 ]

پرى نهفته رُخ و ديو در كرشمهء حُسن * بسوخت عقل ز حيرت كه اين چه بو العجبى است

[ 65 / 2 ]

ز باده هيچت اگر نيست اين نه بس كه ترا * دمى ز وسوسهء عقل بىخبر دارد

[ 112 / 6 ]

بس بگشتم كه بپرسم سببِ دردِ فِراق * مفتىِ عقل در اين مسأله لا يعقل بود

[ 203 / 6 ]

بيا كه توبه ز لعلِ نگار و خندهء جام * تصوّرى است كه عقلش نمىكند تصديق

[ 292 / 5 ]

قياس كردم و تدبيرِ عقل در رهِ عشق * چو شبنمى است كه بر بحر مىكشد رقمى

[ 462 / 2 ]

اى چرخِ كبود ، ژنده دلقى . . .

استاد جمال الدّين در طىّ قصيدتى كه به مطلع

عشقت سوىِ هر كه راه بر گيرد * اوّل غمِ تو ، گُواه بر گيرد

و در مدح طغرل - شاه سلجوقى - سروده است ، مىگويد :

. . . گردونِ كبود كى دلش آيد * كش مثلِ تو پادشاه بر گيرد

اين دلقِ كبود چيست ؟ بگذارش * تا خادمِ خانقاه بر گيرد

[ ديوان جمال الدّين صص 158 تا 159 ]