سر البيان في علم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٠٦

اشباع و عدم اشباع هاء ضمير

علامت مضموم با اشباع ضمهء معكوس ( ، ) است كه در بعضى قرآنها براى توجه خواننده در بالاى هاء ضمير نگاشته مىشود و نشانهء مكسور با اشباع ، الف مقصوره است كه در زير آن نهاده شده مانند : إنّه - سمعه و در برخى از قرآنهاى چاپ كشورهاى عربى بجاى الف مقصوره حرف « ى » مينويسند .

دوم بدون اشباع - در صورتى كه ما قبل يا ما بعد و يا هر دو طرف هاء ضمير ، ساكن باشد در حال وصل با همان حركت ضمه يا كسره خوانده مىشود كه آن را مضموم و مكسور بدون اشباع گويند و در اين حالت اگر ما قبل هاء ضمير ، مفتوح يا ساكن باشد هاء ضمير مضموم است و چنانچه مكسور يا « ياء » ساكن باشد هاء ضمير نيز مكسور است .

مضموم بدون اشباع مانند : خُذُوهُ فَغُلُّوهُ - فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبارَ السُّجُودِ - آتَيْناهُ حُكْماً - لَهُ الْمُلْكُ - مِنْهُ اسْمُهُ - يَعْلَمْهُ اللَّهُ .

مكسور بدون اشباع مانند : فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ - بِهِ الَّذِينَ - يَأْتِيهِ الْمَوْتُ - إِلَيْهِ الْمَصِيرُ .

اما دربارهء دو جملهء زير :

الف - بِما عاهَدَ عَلَيْهُ اللَّهَ ( به آنچه پيمان بسته بر آن با خدا - آيه 10 سورهء فتح ) .

ب - وَ ما أَنْسانِيهُ ( و از ياد من نبرد آن ماهى - آيهء 63 سورهء كهف ) .

با اينكه مطابق قاعدهء نامبرده هاء ضمير در هر دو جمله بايد مكسور باشد ولى در رسم الخط قرآن مضموم نگاشته شده و حفص راوى عاصم در هر دو موضع برابر رسم الخط قرآن بضم « هاء » خوانده و قراء ديگر بكسر « هاء » قرائت كرده‌اند كه حفظ رسم الخط قرآن اولى است .

در مورد كلمات مشروحهء زير :

1 - وَ إِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ ( اگر شكر پروردگار بجاى آريد آن را براى شما مىپسندد - آيهء 7 سورهء زمر ) .

چون يرضه در اصل يرضاه بوده و الف آن حذف شده « جزاء شرط است كه بايد مجزوم شود و جزم آن بحذف الف است » بسبب اينكه ما قبل هاء ضمير در اصل