تاريخ التراث العربي ( تاريخ نگارش هاى عربى ) ( پزشكى ، دارو سازى ، جانور شناسى ، دام پزشكى ) ( فارسى ) — الصفحة ٥١٧
36 / جاحظ / 2263
سكن نحوى با اين اثر آشنايى يافته بوده است « 1 » . جاحظ اين قطعه شعر را بيت به بيت شرح كرده است « 2 » . در شعر اخير ، هم‌چنين ، از خطرات خيالى سخن گفته مىشود كه مىگويند در صحرا ، از ديوان و ارواح ناشى مىشوند . جاحظ اين قطعه را در شمار شعرهاى دروغ مىآورد . شرح و توضيحات روان‌شناسانه‌ى او براى به وجود آمدن اين تصورات خرافه‌آميز فوق العاده جالب است « 3 » .
در كتاب الحيوان ، نشانه‌هاى موجود درباره‌ى ترجمه‌هاى آثار مربوط به جانورشناسى كه جاحظ در اختيار داشته است ، چندان زياد نيستند . وى از كار ترجمه ، نام مترجمان « 4 » و در نتيجه از آثار ترجمه‌شده حتما خبر داشته است . وى اغلب از نقص يا نادرستى ترجمه يا از غير ممكن بودن نقل كامل نسخه‌ى اصلى از راه ترجمه‌ها سخن مىگويد « 5 » . از آن هم فراتر اغلب در اين انديشه است كه يك ترجمه‌ى نمونه چگونه بايد باشد و مترجم بايد چه توانايىهايى داشته باشد « 6 » . چون او اطمينان دارد كه عرب‌ها تقريبا به همان اندازه به اطلاعات جانورشناسى دسترسى دارند كه در آثار مؤلفان باستانى وجود دارد و اينكه تقريبا به تمام اين اطلاعات مىتوان در اشعار عربى برخورد ، پس به‌ندرت از آثار ترجمه‌شده بهره مىگيرد « 7 » . يك بار مراجع معتبر در جانورشناسى را كه به رسميت مىشناسد يعنى « علماى ايرانى و هندى ، پزشكان يونانى ، عرب‌هاى هوشمند ، اهل تجربه در ميان بدوىهاى اسكان‌يافته ، متكلمين برجسته . . . » ذكر مىكند « 8 » .
از ميان ترجمه‌ها كتاب حيوان‌شناسى ارسطو مقام اول را دارد و ، همان گونه كه يادآور شديم ، در 30 مورد از آن نقل قول شده است ، « مع هذا وى اين كار را بدون انتقاد انجام نمىدهد و از نقصى كه در ترجمه‌ى عربى نسخه‌اى كه در اختيار داشته به خوبى آگاه است » . جاحظ گاه‌وبىگاه مطالب ارسطو را كه وى به آن بسيار ارج مىگذارد تكميل يا اصلاح مىكند . « مثلا وى سوءظن خود را نسبت به موضعى از كتاب هشتم ، فصل 28 كه در آنجا از آميزش بين گرگ و روباه و هم‌چنين ببر و سگ سخن به ميان است چنين بيان مىدارد : و شنيديم كه مؤلف منطق چه گفته و از آدمى چون او باور نداريم كه در كتاب‌ها گواهىهايى را ثبت كند كه حقيقت آن‌ها از راه آزمايش و تحقيق به اثبات نرسيده و صحت آن از جانب دانشمندانى هم‌سنگ وى پذيرفته نشده است » « 9 » . گذشته از آن جاحظ از ميان يونانيان در
( 1 ) . نك : الحيوان ، 6 / 84 - 80 . ( 2 ) . همان ، 6 / 158 - 147 ، 237 - 225 ، 283 - 281 . ( 3 ) . درباره‌ى اين شعر و شرح آن ، نك : فان فلوتن ، « ديوها ، ارواح و جادو در بين عرب‌هاى قديم . اطلاعاتى از كتاب الحيوان جاحظ » " D monen , Geister und Zauber bei den alten ) ( Arabern . Mittheilungen aus Dj hit ? z , Kit b al - haiw n " ، در : WZKM ، 7 / 1893 م / 187 - 169 ، 247 - 233 ؛ 8 / 1894 م / 73 - 59 ، 292 - 290 . ( 4 ) . نك : الحيوان ، 1 / 76 - 75 . ( 5 ) . فى المثل ، همان ، 1 / 76 . ( 6 ) . نك : الحيوان ، 1 / 76 . ( 7 ) . نك : همان ، 3 / 269 . ( 8 ) . الحيوان ، 2 / 131 . ( 9 ) . فان فلوتن ، فيلسوف طبيعى عرب . . . ، ص 28 - 27 ؛ الحيوان ، 1 / 185 .