تاريخ التراث العربي ( تاريخ نگارش هاى عربى ) ( پزشكى ، دارو سازى ، جانور شناسى ، دام پزشكى ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٨٥

1 . مقدمه

اين دو رشته‌ى علمى را دانشمندان عرب به دقت از يكديگر تفكيك نمىكنند و هم‌چنين به هنگام تقسيم علوم عربى به دانش‌هايى مستقل از آن‌ها ياد نمىشود . از اين گذشته موضوع‌هاى مربوط به اين دو رشته اغلب در آثار اختصاصى مانند بازنامه‌ها ، فرس‌نامه‌ها و فن سواركارى مورد بحث قرار مىگيرند . جانورشناسى در احصاء العلوم فارابى به عنوان « الحيوان » كه آن هم بخشى است از « العلم الطبيعى » ذكر مىشود ، درحالىكه از درمان سخنى به ميان نمىآيد . در يك اثر متأخرتر ، كه آن هم از ق 4 ه / 10 م است ، يعنى در دايرة المعارف اخوان الصفا ، « علم الحيوان » و « البيطرة » به عنوان رشته‌هاى علمى مستقلى ذكر مىشوند . ابن نديم ( ق 4 ه / 10 م ) از آثارى كه درباره‌ى فرس‌نامه‌ها و دام‌پزشكى است در فصل خاصى ياد مىكند ( ص 315 ) ، درحالىكه آثار جانورشناسى را به صورت پراكنده ، ذيل نام مؤلفانى مىآورد كه بيشتر در ساير رشته‌هاى علوم تخصص داشته‌اند . بحث منظم درباره‌ى اين موضوع كه مىتوان از آن به عنوان « جانورشناسى » ياد كرد شايد تازه در ق 8 ه / 14 م آغاز شده باشد « 1 » . اين واقعيت كه پرداختن منظم به موضوع جانورشناسى خيلى دير آغاز مىشود و اينكه جانورشناسى تازه در ق 4 ه / 10 م به عنوان علمى مستقل تلقى و تعريف مىگردد نبايد دليلى بر اين شمرده شود كه اشتغال به جانورشناسى در محدوده‌ى علوم عربى هم به همين ترتيب دير آغاز شده است . برعكس علت اصلى بيشتر در اين است كه عرب‌ها خيلى زود به مسائل جانورشناسى پرداختند و پيش از آنكه آثار يونانى مربوط به اين علم و عمدتا جانورشناسى ارسطو به دست آنان برسد آن را در ضمن آثار مربوط به عرصه‌هاى ديگر و بيشتر در علم لغت مورد بحث قرار دادند .

لكلر « 2 » و فان فلوتن « 3 » به اين تحول در زمينه‌ى جانورشناسى و گياه‌شناسى كه مستقل از دانش يونانى

( 1 ) . نك : دسومودى ، « جايگاه دميرى در ادبيات عرب » " Die Stellung ad - Dam i r i s in der ) ( arabischen Literatur " ، در : WZKM ، 56 / 200 ، 1960 م . ( 2 ) . لكلر ، تاريخ پزشكى عربى ( Histoire de la medecine Arabe ) ، 1 / 299 . ( 3 ) . فيلسوف طبيعى عرب قرن نهم ( الجاحظ ) Ein arabischer Naturphilosoph im 9 . ) ( Jahrhundert ( el - Dsch hiz ) ، ترجمه از هلندى ( با يك تكمله ) توسط رشر ، اشتوتگارت ، 1918 م ، ص 24 .