تاريخ التراث العربي ( تاريخ نگارش هاى عربى ) ( پزشكى ، دارو سازى ، جانور شناسى ، دام پزشكى ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٧
1 . مقدمه
پرداختن مجدد به نظريه در پزشكى و تضمين نقش آن را در كار درمان نزد عرب‌ها بايد آغاز مرحله‌اى مهم در تاريخ پزشكى دانست .
نقش عرب‌ها در تاريخ طب ، يعنى مطرح ساختن مجدد نظريه از جانب شيپرگس در مقاله‌اى با عنوان « پزشكى عربى در عمل و نظر » « 1 » بسيار خوب وصف شده است . وى اشاره‌اى دارد به اينكه ابتداى پزشكى عربى « كاملا تجربى و عملى محض بوده است » « 2 » . وى سپس تعريف و اهميت نظريه را در پزشكى در طول قرن‌هاى مختلف بررسى مىكند . او تعادل را بين نظريه و عمل در پزشكى « آن مفهوم اصلى و پايه‌اى [ مىداند ] كه تمام نظم زندگى اسلامى را تبيين كرده است » ، اين « عدل » است ، « كه معناى لفظى آن چنين است : يكى از دو نيمه‌ى بار بر پشت شتر كه با يكديگر توازن برقرار مىكنند ، و اين نكته‌ى مهمى براى انسان صحرانشين است و مسأله‌اى است اساسى هم براى نظم زندگى انسانى فرزانه و هم براى سرزندگى نظريه‌اى علمى كه كلا جنبه‌اى تجريدى و عالمانه دارد » « 3 » .
شيپرگس ، از لحاظ تعريف روشن نظريه و عمل و تفريق بين آن‌ها ، به بسيارى از حكماى طبيعى و پزشكان ارجاع مىدهد ، براى نمونه به ابن سينا و مقدمه‌ى قانون او . « آن‌گاه ابن سينا پزشكى را علم « 4 » مىشمارد و بلافاصله به آن با باريك‌بينى و موشكافى فارابىوار مىپردازد . او تصديق مىكند كه :
ممكن است بر او ايراد بگيرند كه با علم ناميدن طب ، وى فقط و فقط جنبه‌ى نظرى آن را توجيه كرده است ، درحالىكه سنت به وضوح حاكى از اين است كه : پزشكى تقسيم مىشود به نظريه و عمل ! در اين مورد پاسخ ديالكتيكى چنين است : هركدام از اين‌ها بخشى از يك كل هستند ، نظريه يك قسمت و عمل قسمت ديگر آن ، درست مانند فلسفه ، كه جنبه‌ى عملى آن اخلاق يا اقتصاد يا سياست را شامل مىشود .
هرچند تفاوت بين نظريه و عمل به‌خودىخود بارز و آشكار است ، در هيچ جاى ديگر نمىتوان آن را ملموس‌تر و دقيق‌تر از پزشكى مشاهده كرد . آنچه ابن سينا مىخواهد تشخيص پيش‌پاافتاده‌ى بين علم « 5 » و عمل « 6 » ، بين محقق و پزشك ، نيست . وى در پى چيزى عميق‌تر و اساسىتر است : يعنى اينكه هر دو بخش علم العلاج از علم نشأت مىگيرند . يك قسمت آن علم اصول و مبادى « 7 » است و
( 1 ) . " Die arabische Medizin als Praxis und als Theorie " ، در : Sudhoffs Archiv ، 43 / 1959 م / 328 - 317 . اين مطلب را همين نويسنده با ديدگاهى ديگر در مقاله‌اى ديگر مورد بحث قرار داده با عنوان « مقدمه‌اى يونانى - عربى بر طب » ، " Eine griechisch - arabische Einf u hrung in ) ( die Medizin " ، در : Deutsche Med . Wochenschrift ، 87 / 1962 م / 1680 - 1675 . ( 2 ) . همان ، ص 317 . ( 3 ) . « مقدمه‌اى يونانى - عربى » ( " Eine griech . - arab . Einf u hrung " ) ، همان‌جا ، ص 1676 ، ستون 2 . در متن سهوا كلمه‌ى « عدل » آمده است . ( 4 ) . Scientia . . ( 5 ) . Scire . . ( 6 ) . Operari . . ( 7 ) . Scientia principiorum . .