تاريخ التراث العربي ( تاريخ نگارش هاى عربى ) ( پزشكى ، دارو سازى ، جانور شناسى ، دام پزشكى ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٦١

ج . منابع هندى

ابن نديم و ابن ابى اصيبعه از پزشكان و كتب پزشكى ديگرى نام مىبرند كه ما از هيچ‌كدام آن‌ها نقل قولى را نمىشناسيم .

على بن ربّن طبرى ( نيمه‌ى اول ق 3 ه / 9 م ) ، كه فصل آخر اثر 36 فصلى خود فردوس الحكمة را به پزشكى هندى اختصاص داده ، با نقل‌قول‌هايى از آثار سوسروتا ، كركه از استانگهر ديسمهتا « 1 » و ندانه « 2 » مهم‌ترين شاهد براى استفاده از كتب پزشكى هندى است . اظهارنظر زيگل درباره‌ى اينكه مسلم نيست « كه آيا ربّن طبرى متن سانسكريت آن آثار پزشكان هندى را در زبان اصلى مىتوانست بخواند و يا اينكه احتمالا ترجمه‌هاى سريانى و فارسى آن‌ها را در اختيار داشته » « 3 » به نظر من بىوجه است . درباره‌ى ترجمه‌هاى سريانى هيچ نمىدانيم ، اينكه آن آثار در همان ق 2 ه / 8 م به عربى ترجمه شده‌اند ، مدتى است كه پذيرفته و مورد قبول است و « اينكه وى از آن ترجمه‌هاى پزشكى هندى كه در زمان اولين خلفاى عباسى ، خصوصا ، به دستور هارون الرشيد و برمكيان فراهم شده بود سود برده است » ، مطلبى است كه مايرهوف آن را عنوان كرده است « 4 » .

جاحظ ، كه معاصر على بن ربّن طبرى بود ، در كتاب الحيوان خود ( 7 / 226 ) از كتابى بدون نام مؤلف به صورت الهندى صاحب كتاب الباه نام مىبرد ؛ در موضعى ديگر مىگويد كه هندىها درباره‌ى اين موضوع كتاب‌هاى فراوانى نوشته‌اند ( همان ، 7 / 29 ) « 5 » . ابن قتيبه ، معاصر ديگر او درباره‌ى فعاليت پزشكى منكه در دوران عباسيان به تفصيل گزارش داده و اشاره‌اى نيز به يك كتاب هندى از يك مؤلف ناشناخته كرده است « 6 » . از آن گذشته ، ابن وحشيه ( نك : پس از اين ، ص 411 ) در مقدمه‌اش بر ترجمه‌ى كتاب سموم « نبطى » از آثار شاناق ، بهلينداد و طمسا نام مىبرد « 7 » . دو تن اخير را ظاهرا از كتابى ترجمه كرده بود مىشناخته است . در هيچ جاى ديگر از آنان ذكرى در ميان نيست .

رازى در كنار چند كتاب هندى شناخته‌شده از چند كتاب بىنام نيز استفاده كرده است . وى از

- ( " Die Augenheilkunde des J u h ? ann b . M sawaih , 777 - 857 n . Chr . " ) ، در : Islam ، 6 / 1915 م / 221 ، 255 . ( 1 ) . As ? t ? ngahr ? dayasam ? hit . ( 2 ) . Nid na . ( 3 ) . « كتاب‌هاى هندى در فردوس الحكمه‌ى على بن سهل ربّن طبرى ، ترجمه و شرح از زيگل » ( " Die indischen Bcher aus dem Paradies der Weisheit ber die Medizin des c ? Al i ibn Sahl Rabban at ? - T ? abar i , bersetzt und erl utert von A . Siegel " ) , در : Abh . d . Akad . d . Wiss . u . d . Literatur , geistes - und sozialwiss . Kl . ، 1950 م ، ص 1102 . ( 4 ) . « على بن ربّن طبرى . . . » ( " c ? Al ibn Rabban at - Tabar . . . " ) ، در : ZDMG ، 85 / 1931 م / 64 . ( 5 ) . رازى هم به كتاب‌هاى هندى درباره‌ى « باه » ارجاع مىدهد ( نك : الحاوى ، 10 / 331 ) . ( 6 ) . نك : عيون الأخبار ، 1 / 25 - 24 ، 28 - 27 ، 30 . ( 7 ) . خولسون ، همان ، ص 129 ؛ لوى ، سم‌شناسى عرب‌ها در قرون ميانه ، ص 12 .