آئين بلاغت ( شرح مختصر المعانى ) ( فارسى ) — الصفحة ٩٤

[ معانى استفهام مجازى ]

غير خدا است .

و امّا غير الهمزة : ادوات استفهام غير از همزه نيز گاهى براى تقرير يا انكار ميآيد . ولى اين تفصيلات در آنها جارى نميشود . و كثرت استعمال آنها همانند همزه نيست . و منظور از تفصيلات اينست كه آنچه مورد تقرير يا انكار است بعد از همزه قرار بگيرد . و از اين جهت كه كثرت استعمال ندارد مصنف هم از آنها بحث نكرده است .

و منه اى من مجيء الهمزه : در آيه « أَ لَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ » همزه براى انكار آمده و معنى انكار نفى است . پس هرگاه داخل بر نفى شود .

نفى در نفى معنى اثبات ميدهد . يعنى خداوند حتما كفايت‌كننده بنده‌اش هست . بعضى در اين آيه گفته‌اند همزه براى تقرير از مابعد نفى است . يعنى آيا خداوند كفايت‌كننده بنده‌اش هست ؟ تقرير از نفى نيست زيرا معنى فاسد مىشود . آيات « أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ » و « أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ » نيز معنى تقرير و انكار را دارند . ضمنا بايد دانست كه تقرير از مابعد نفى با معنى انكار نفى هردو يكى است با اندك تفاوت .

فالتقرير : گاهى تقرير به چيزى است كه بعد از همزه قرار دارد .

و گاهى از حكمى است كه مخاطب آن را ميداند . مانند آيه « أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ » تقرير از چيزى است كه عيسى عليه السّلام آن را ميداند و مىشناسد . نه آنكه منظور اين باشد كه حضرت عيسى عليه السّلام اين سخن را فرموده . و ما ميخواهيم از او تقرير بگيريم . معنى آيه چنين است : آيا تو « عيسى عليه السّلام » براى مردم گفتى كه خود و مادرت را بعنوان دو خدائى كه غير از خداوند واحدند پرستش كنند .