آئين بلاغت ( شرح مختصر المعانى ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٨

[ بحث تخصيص ]

را مىفهماند ، بطوركلى و همه جائى نيست بلكه اغلبى و اكثرى است . بدليل استقراء و ذوق سليم . استقراء يعنى تجسّس در كلمات بزرگان ادب كه بعد از تحقيق در كلمات آنها ديديم همه‌جا تقديم براى حصر نيست . ذوق سليم نيز از همه كلمات و تقديم مفعولها حصر را نمىفهمد . چنان كه بعضى اوقات تقديم براى اهتمام است . گاهى نام متبركّى است و براى آنكه زبان‌مان تبرك شود آن را مقدّم مينمائيم . گاهى نام لذيذى است و براى لذّت از آن مقدم مىشود گاهى چون در كلام سامع آن نام مقدم شده ما نيز مقدّم ميداريم .

گاهى براى ضرورت شعرى مجبوريم مقدم كنيم و گاهى براى رعايت فاصلهء وسجعه ، كه فاصله در آيات قرآن و سجعه در نثرهاى غير قرآن .

در آيه : « خُذُوهُ فَغُلُّوهُ . . . » جحيم براى اهتمام و نيز رعايت فاصله مقدم شده . در آيه « وَ إِنَّ عَلَيْكُمْ . . . » تقديم جار و مجرور فقط براى رعايت فاصله است چنان كه تقديم . في سلسلة . . . بخاطر رعايت فاصله است تقديم ، سائل و يتيم نيز به همان جهتى است كه در « وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ » ذكر شد ، و نيز براى رعايت فاصله است .

و لهذا : چون تقديم مفعول اغلب براى معنى تخصيص است به همين دليل مثالهاى زيادى را ميتوان بعنوان شاهد دليل آورد . از آن جمله « إِيَّاكَ نَعْبُدُ » و « إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ » كه معنى حصر در آن‌ها اينست كه عبادت مخصوص خدا است نه غير او و كمك خواستن و استعانت جستن نيز مخصوص خدا است . آيه « لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ » نيز اينطور است .

و يفيد التقديم : تقديم مفعول علاوه برآنكه معنى تخصيص دارد ، مىفهماند كه ما به آن اسمى كه مقدّم گشته اهميّت بيشتر ميدهيم .