آئين بلاغت ( شرح مختصر المعانى ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٧

[ اعتراض و نكات آن ]

جمله عزيز من در شعر سعدى :

كسى ملامت وامق كند بنادانى * « عزيز من » كه نديده است روى زيبا را

و نيز مانند جمله « اى خردمند » در شعر همان شاعر :

زبان در دهان « اى خردمند » چيست ؟ * كليد در گنج صاحب هنر

و مانند جمله « فعلم المرء ينفعه » در شعر « اعلم فعلم المرء ينفعه » كه معترضه است بين « اعلم » و « ان سوف » كه مفعول « اعلم » است . « ان » در اصل « انّ » بوده ضمير شأن محذوف اسم آن . و جمله بعد خبرش . فاء « فعلم المرء » استيناف است . يعنى بدان و علم مرد براى او مفيد است كه به زودى آنچه براى مرد معين شده ميآيد .

لكنّه يشمل : تتميم ، تكميل و ايغال از تعريف اعتراض خارج شدند ولى بعضى از صورتهاى تذييل در اين تعريف باقى است . زيرا تذييل ممكن است بين دو كلام باشد كه در اين صورت مانند اعتراض است و ممكن است بين كلامين قرار نگيرد .

فتأمل : بعضى گفته‌اند در تذييل شرط نشده كه بين يك كلام يا دو كلام مرتبط قرار بگيرد ولى در اعتراض شرط شده . پس تذييل مباين با اعتراض است .

شارح ميگويد دقت كن كه اين قول فاسد است زيرا تذييل چون « لا به شرط » است شامل اعتراض هم مىشود .

و ممّا جاء : در آيه « فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ . إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ » اعتراض بيشتر از يك جمله است . شاهد جمله‌هاى « إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ » است كه بين دو جمله « فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ . . . و نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ » قرار گرفته و براى اعتراض