ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٧١

مسألة

است . بنابراين معناى شعر اين چنين است :

« بود آن مكان ، منازل زندگانى دوستان صديقى كه پيمان بسته بودم با آنها اخوّت و برادرى را ، در حالى كه كامل بود آن برادرى ، زمانى كه ما دوستان مهربان بوديم در آن زمان همسايگى كه موجود بود در نزد مردم » .

متن و قد تحذف الجملة كلّها للعلم بها ، و . . .

شرح و گاهى تمامى اجزاى جملهء مضاف اليه « إذ » به شرط علم مخاطبين به در تقدير بودن آن و ظاهر بودن معناى آن جمله ، حذف مىشود ، و بعد از حذف آن ، تنوين عوض به جاى آن جمله آورده مىشود و آنگاه ذال « إذ » به جهت التقاى ساكنين كه بين ذال و نون تنوين وجود دارد كسره داده مىشود ، مثل آيهء شريفهء :

الم * غُلِبَتِ الرُّومُ * فِي أَدْنَى الْأَرْضِ وَ هُمْ مِنْ بَعْدِ غَلَبِهِمْ سَيَغْلِبُونَ * فِي بِضْعِ سِنِينَ لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ وَ يَوْمَئِذٍ يَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ « الروم / 1 - 4 »

شاهد در حذف جمله مضاف اليه « إذ » و تعويض و جايگزينى تنوين به جاى آن مىباشد ، و جملهء محذوف به قرينهء مقاليه در آيات سابق معلوم است ، زيرا شأن نزول آيه در پيشگويى پيروزى روم بر دشمن خود در جنگ دوّم بين آنها بعد از شكست در جنگ اوّل است ، كه موجب خوشحالى مؤمنين خواهد شد ، مىباشد ؛ زيرا كفّار قريش از پيروزى فارس كه اهل كتاب نبودند بر روم كه اهل كتاب بوده و همچنين از تصرّف بيت المقدّس ، خوشحال بودند و مؤمنين را به تمسخر مىگرفتند ، و تقدير آيه اين گونه است : « يوم إذ يغلب الروم » .

طبرسى « 1 » و زمخشرى « 2 » و شيخ طوسى « 3 » و علامه طباطبايى « 4 » همين تقدير را اختيار كرده‌اند .

و زعم الأخفش : اخفش اعتقاد دارد كه « إذ » در اين صورت معرب است و

( 1 ) - مجمع البيان : 4 / 295 . ( 2 ) - الكشاف : 3 / 467 . ( 3 ) - التبيان : 8 / 299 . ( 4 ) - الميزان : 17 / 155 .