ترجمه و شرح مغني الأديب ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٦

« إذ »

« اذكر » باشد ، كلام داراى معناى صحيحى نمىباشد . چون معنا اين گونه مىشود :

« ياد بياوريد در زمان آينده ، در زمان گذشته » و در اين فرض فعل داراى دو زمان متناقض مىگردد ، و رأى صحيح در اين موارد ، همانطور كه گفته شد ، اين است كه « إذ » مفعول به بوده و مراد از آن ، طلب ذكر و يادآورى خود آن وقت بوده ، نه يادآورى در آن وقت ، مىباشد . و ياد آوردن خاطرات گذشته و جريانات سابق ، در آينده ممكن و مقدور است .

متن الثّالث : أن تكون بدلا من المفعول ، نحو . . .

شرح سومّين استعمال « إذ » اسميه زمانيه ماضويه ، بدل واقع شدن از مفعول به در كلام است ، مثل اين آيهء شريفه كه در بيان دورى گزيدن حضرت مريم از اهل خود و تمثّل جبرئيل بر او و صاحب حمل شدن اوست .

وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِها مَكاناً شَرْقِيًّا « مريم / 16 »

در اين آيه « إذ » بدل اشتمال از « مريم » كه مفعول به براى « اذكر » است ، مىباشد و زمخشرى « 1 » همين نظريّه را دارند .

بدل اشتمال عبارت است از بدلى كه مبدل منه مشتمل بر آن و داراى آن است .

ابن هشام « 2 » در تعريف بدل اشتمال مىگويد : بدل الاشتمال ، و هو بدل شيء يشتمل عامله على معناه اشتمالا بطريق الإجمال .

متن الرّابع : أن تكون مضافا إليها اسم زمان صالح للاستغناء عنه ، نحو . . .

شرح چهارمين نحوهء استعمال « إذ » اسميهء زمانيهء ماضويه ، به اين‌گونه است كه

( 1 ) - الكشاف : 3 / 9 . ( 2 ) - أوضح المسالك : 3 / 66 .